Thách thức trong “thế giới phẳng”
Tính đến đầu năm 2025, Việt Nam có khoảng 76,2 triệu người dùng mạng xã hội, chiếm 75,2% tổng dân số, trong đó 95,4% người dùng internet sử dụng ít nhất một nền tảng. Sự lan tỏa nhanh chóng của các nền tảng mạng xã hội, cùng với việc mang đến cơ hội giao lưu, học hỏi, kết nối xuyên biên giới, đồng thời cũng đặt ra nguy cơ về sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai, trong đó có những trào lưu độc hại. Nếu không có sự tiếp nhận một cách tỉnh táo, biết chọn lọc phù hợp, rất có thể sẽ khiến các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam bị pha loãng, lu mờ hoặc biến dạng.
Trong tác phẩm “Nhận diện văn hóa trong không gian số” do PGS, TS Vũ Trọng Lâm và TS Nguyễn Việt Lâm đồng chủ biên, (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2025), các tác giả đã chỉ rõ những yếu tố tác động đến văn hóa trong không gian số, như truyền thông xã hội, sự phát triển trí tuệ nhân tạo, biến đổi lối sống cá nhân và cả những hệ lụy như khủng hoảng giá trị, xâm hại quyền riêng tư, hay suy thoái đạo đức trong môi trường ảo… Điều này có thể kiểm chứng phần nào qua các trào lưu thần tượng hóa diễn viên, người nổi tiếng ở nước ngoài, từ đó tìm cách bắt chước, học theo; hay ngôn ngữ "teen code" tràn ngập làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt. Những biểu hiện tưởng chừng “vô thưởng vô phạt” này nếu diễn ra thường xuyên, liên tục sẽ khiến giới trẻ dần xa rời những giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống, có xu hướng vọng ngoại, lệch chuẩn.
Các chuyên gia lo ngại rằng, những hiện tượng lệch chuẩn văn hóa như bạo lực ngôn từ hay hiểu sai lệch về ý nghĩa của các phong tục, tập quán trên mạng xã hội không chỉ tác động đến nhận thức, khiến một bộ phận giới trẻ coi thường, quay lưng lại với các giá trị này, mà còn có nguy cơ gây hiềm khích, chia rẽ cộng đồng. Thách thức này càng gay gắt khi hạ tầng số chưa đồng bộ, nguồn nhân lực văn hóa số hiện còn nhiều bất cập, đặt các giá trị văn hóa của dân tộc trước nguy cơ bị “nhấn chìm”, “mất tích” trong kho dữ liệu ảo khổng lồ nếu không có giải pháp phù hợp.
Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào thuật toán của các nền tảng nước ngoài có thể dẫn đến tình trạng lệ thuộc văn hóa, làm suy yếu chủ quyền văn hóa số. Những nguy cơ này không chỉ dừng ở mức độ cá nhân mà đã và đang lan rộng, ảnh hưởng đến sự gắn kết xã hội, đặt ra những yêu cầu cấp bách để bảo vệ "hồn cốt" dân tộc trong công cuộc chuyển đổi số đang diễn ra như vũ bão.
GS, TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam trăn trở: Chuyển đổi số không chỉ là số hóa tài liệu mà còn là chuyển đổi tư duy, bảo đảm bản sắc truyền thống không bị biến dạng khi bước vào môi trường số. Những rào cản này, nếu không được giải quyết, sẽ khiến một bộ phận người dùng mạng xã hội trở thành người tiêu dùng thụ động thay vì "người sáng tạo" trong bản đồ văn hóa toàn cầu.
Khẳng định vị thế văn hóa trong thời đại số
Giữ gìn bản sắc văn hóa trên không gian số không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn góp phần định vị giá trị văn hóa của quốc gia, dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, bản sắc văn hóa chính là "lá chắn" chống lại sự đồng hóa, giúp thế hệ trẻ tìm thấy gốc rễ giữa muôn vàn cám dỗ ảo. Nó không chỉ bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống mà còn thúc đẩy sáng tạo, biến giá trị đó thành sản phẩm kinh tế số, đóng góp tích cực vào nền kinh tế quốc gia.
Ngày 23/8/2025, phát biểu tại lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống ngành văn hóa, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “bản sắc là gốc, hội nhập là cành. Bản sắc giúp ta đứng vững và trường tồn; hội nhập giúp ta nở hoa kết trái và lan tỏa”, đồng thời đặt ra yêu cầu đối với việc phát triển văn hóa số văn minh, an toàn. Dưới góc độ ngành chức năng trong lĩnh vực văn hóa, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) Phan Tâm cho rằng: Chuyển đổi số trong văn hóa đặt con người và bản sắc Việt Nam làm trung tâm, bảo đảm tính nhân văn và chiều sâu văn hóa.
Mới đây, ngày 6/11, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Quốc hội thảo luận ở tổ về: Dự án Luật Chuyển đổi số. Đáng chú ý Điều 33 Dự án Luật quy định về phát triển văn hóa số. Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, đây là một bước tiến lớn, thể hiện sự thấm sâu của tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII và các chỉ đạo mới của Tổng Bí thư Tô Lâm, và dự thảo báo cáo chính trị trình Đại hội Đảng lần thứ XIV về phát triển văn hóa trong kỷ nguyên số - coi văn hóa là nền tảng, sức mạnh nội sinh, là hệ điều tiết phát triển bền vững.
Trước những thách thức cấp bách, việc giữ bản sắc văn hóa trên không gian số đòi hỏi hành động quyết liệt. Hiện nay các ngành chức năng đang đẩy mạng các hoạt động như số hóa di sản, ứng dụng công nghệ trong quảng bá, lan tỏa giá trị văn hóa, xây dựng quy tắc ứng xử trên không gian mạng... Tiêu biểu như tại Bắc Kạn (tỉnh Thái Nguyên), giai đoạn trước khi sáp nhập, địa phương đã tổ chức sưu tầm và số hóa hơn 200 cuốn sách với hơn 35.500 trang tư liệu về phong tục tập quán, nghi lễ truyền thống, văn hóa tâm linh, tín ngưỡng, trang phục, đạo cụ… của các dân tộc thiểu số như Dao và Tày và đưa lên phần mềm thư viện số Dspace, giúp bảo tồn chữ Nôm và phong tục tâm linh mà không làm mất tính nguyên bản. Hiện nay, ngành văn hóa cũng đang đẩy mạnh số hóa tư liệu văn hóa, xây dựng bảo tàng số, triển lãm thực tế ảo và nền tảng học tập trực tuyến, giúp bảo tồn và mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.
Ngày 22/10, Bộ VHTT&DL đã tổ chức Hội thảo lấy ý kiến dự thảo Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên không gian mạng (Dự thảo gồm 3 chương, 11 điều) định hướng hành vi ứng xử văn minh, xây dựng không gian mạng lành mạnh và nâng cao trách nhiệm của các cá nhân, người có ảnh hưởng trên không gian mạng và các doanh nghiệp nhằm hình thành "văn hóa số Việt" lành mạnh.
Cần khẳng định, trách nhiệm giữ bản sắc văn hóa số đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Về phía cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường giám sát và lan tỏa nội dung chính xác, lành mạnh. Các tổ chức xã hội và doanh nghiệp cần tiên phong số hóa di sản, hợp tác quốc tế để quảng bá giá trị Việt. Song song đó, mỗi cá nhân, nhất là người trẻ cần nâng cao ý thức, từ việc sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực đến sáng tạo nội dung mang dấu ấn dân tộc; phát huy trách nhiệm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, chống biểu hiện lệch chuẩn.
Giữ bản sắc văn hóa trên không gian số chính là hành trình truyền cảm hứng, kết nối giữa quá khứ và hiện tại, truyền thống và tương lai. Ở đó thế hệ trẻ có cơ hội phát huy sự sáng tạo, tinh thần yêu nước, tự hào chia sẻ "câu chuyện Việt Nam” với bạn bè thế giới và tri ân những giá trị vô giá mà cha ông đã gửi gắm lại cho mai sau. Khi thế hệ trẻ tự hào hashtag yêu nước, khi Gen Alpha học sử qua AR, “thế giới phẳng” hình dáng núi sông Việt Nam sẽ dần hiện lên, giúp bạn bè quốc tế dễ dàng nhận diện. Đó cũng là cách thức để văn hóa phát huy sức mạnh nội sinh, trở thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
