Hồ sơ chiến trường và những cuốn nhật ký dang dở
Ông Trần Bình lặng người khi chạm tay vào tờ giấy có chữ ký: Trần Lũy. 60 năm cuộc đời, đó là lần đầu tiên ông được nhìn thấy nét chữ của cha mình. Tờ giấy ông Bình cầm trên tay hôm ấy không phải di vật gốc, mà là bản sao từ một hồ sơ từng bị thu giữ giữa chiến trường, được chuyển về Trung tâm Khai thác Tài liệu Kết hợp (Combined Document Exploitation Center-CDEC) của quân đội Hoa Kỳ cách đây hơn nửa thế kỷ. Ngày 10/7/2025, tại Hà Nội, Đại sứ Hoa Kỳ Marc Knapper trao lại cho ông bản sao trong buổi lễ bàn giao hồ sơ chứng tích chiến tranh.
Liệt sĩ Trần Lũy hy sinh năm 1969 tại Đà Nẵng, khi con trai mới 4 tuổi. Ngày ra trận, ông không kịp để lại cho gia đình một tấm ảnh hay kỷ vật. Với ông Bình, bóng dáng cha chỉ hiện lên qua lời kể của mẹ, qua những câu chuyện đứt quãng của đồng đội cũ.
Hơn 15 năm lặn lội khắp các chiến trường xưa, gia đình ông Bình mới đưa được hài cốt của cha về an táng tại quê nhà. Ông Bình cho biết, hành trình tìm về cội nguồn vẫn chưa kết thúc khi đã 60 tuổi nhưng vẫn chưa biết quê cha ở đâu, tài liệu này là tia sáng chỉ dẫn ông tiếp tục tìm về cội nguồn.
Trong giai đoạn 1954-1975, sau các trận giao tranh ở miền nam Việt Nam, quân đội Hoa Kỳ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã thu giữ hàng trăm nghìn tài liệu: nhật ký, thư tay, sổ công tác, danh sách quân nhân, sơ đồ đơn vị…, chuyển về CDEC để chụp vi phim và phân tích tình báo, phần lớn bản gốc sau đó bị tiêu hủy.
Sau chiến tranh, khối tư liệu được chuyển về Hoa Kỳ. Hiện Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó hơn 261.000 hồ sơ CDEC. Mỗi hồ sơ chứa đựng nhiều thông tin quan trọng: tên người, đơn vị, địa điểm, tọa độ nơi tài liệu bị thu giữ, các báo cáo ngắn và ghi chú nghiệp vụ.
Hồ sơ ký hiệu CDEC F034602980541 là một trong những trường hợp đầu tiên được công bố khi dự án bắt đầu. Đó là cuốn sổ tay 72 trang của Chính trị viên Huỳnh Minh Lương, Đại đội 1, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 3, Sư đoàn 9, hoạt động tại chiến trường miền Đông Nam Bộ. Nhật ký bắt đầu từ tháng 8/1966 và dừng lại vào ngày 6/12/1967, bị thu giữ tại khu vực Lộc Ninh-Bình Long, một điểm giao tranh ác liệt trên trục Quốc lộ 13 trong thời điểm chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Đối chiếu danh sách liệt sĩ của Tiểu đoàn 9 hy sinh cuối tháng 11, đầu tháng 12/1967 tại Bù Đốp cho thấy có tên Huỳnh Minh Lương (tức Lợi), quê Châu Thành, Bến Tre, hy sinh ngày 7/12/1967. Thời gian, địa điểm và đơn vị trùng khớp với dữ liệu trong hồ sơ. Ngay sau khi hồ sơ được công bố, nhiều cựu chiến binh và tình nguyện viên đã chủ động kết nối để tìm kiếm thông tin thân nhân liệt sĩ.
Hai năm trước, bà Nguyễn Thị Hoa, ở Nghệ An, đã nghẹn ngào khi đọc những dòng chữ người cha viết cho con gái chưa đầy 1 tuổi (bản chụp cuốn nhật ký của cha mình - liệt sĩ Nguyễn Quang Số) với nội dung: “Hoa con! Nếu như mai này thống nhất, Ba trở về sẽ mang theo quyển nhật ký này - nó đã ở bên Ba trong những ngày đánh Mỹ gian khổ, ác liệt. Và nếu như Ba có hy sinh (cũng là lẽ đương nhiên trong chiến đấu với quân thù) thì ban chính trị sẽ gửi về cho con xem...”.
Người cha ấy đã hy sinh ngày 26/2/1969. Hai năm sau gia đình mới nhận được giấy báo tử. Không di ảnh, không kỷ vật, từ dữ liệu CDEC, cuốn nhật ký đã trở về như một phần linh hồn của người đã khuất, là manh mối quý giá để xác định nơi ông nằm lại. Trong ba năm qua, hơn 40 gia đình liệt sĩ và một số cựu chiến binh còn sống được nhận lại hồ sơ. Từ năm 2026, với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ, dự án VWAI sẽ được triển khai với quy mô rộng hơn: không chỉ trao trả tư liệu mà còn hỗ trợ xác minh các trường hợp mất tích, đối chiếu tọa độ, phối hợp tìm kiếm và giám định ADN để xác định danh tính liệt sĩ.
Hàn gắn vết thương chiến tranh
Đồng Chủ nhiệm dự án là Giáo sư Ronald Milam, một cựu binh từng tham chiến tại Việt Nam năm 1970-1971 trong đội hình Lữ đoàn 1, Sư đoàn Không vận 82 Hoa Kỳ, hiện là Giám đốc Viện Hòa bình và Xung đột, Đại học Công nghệ Texas. Sau hơn nửa thế kỷ, ông trở lại Việt Nam với một sứ mệnh khác: thúc đẩy hợp tác, hòa giải, góp phần tìm kiếm thông tin về quân nhân Việt Nam mất tích và chuyển hóa những hồ sơ chiến tranh thành dữ liệu phục vụ mục tiêu nhân đạo. “Ngày hôm qua, chúng ta ở hai bên chiến tuyến. Hôm nay, chúng ta có thể ngồi lại, kể cho nhau nghe những câu chuyện thời chiến và tưởng nhớ những người đã hy sinh”, Ronald Milam chia sẻ.
Trước khi Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ dự án VWAI, từ năm 2022, Ronald Milam cùng các giáo sư và sinh viên Trường đại học Công nghệ Texas đã phối hợp Tổ chức “Trái tim Người lính” triển khai dự án phi lợi nhuận “Hồ sơ chứng tích chiến tranh Việt Nam”. Dự án này được thực hiện trên cơ sở đề nghị phối hợp tìm kiếm, xác minh nhân chứng nhằm tiếp nhận và trao trả các hồ sơ, kỷ vật chiến tranh của Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ.
Theo thống kê của cơ quan chức năng, hiện cả nước còn khoảng 180.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Trong khi đó, tại VNCA vẫn còn hơn 260.000 hồ sơ CDEC chưa được khai thác hết.
“Nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ, phải mất khoảng 715 năm mới có thể giới thiệu hết số tư liệu hiện có, khối lượng công việc khổng lồ, nhưng mỗi hồ sơ có thể giúp một gia đình tìm lại di bút, hình ảnh người thân, manh mối về nơi chôn cất liệt sĩ” - Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng - điều phối viên nhóm truyền thông dự án VWAI nói.
Trong một buổi trao trả hồ sơ tại Hà Nội, thương binh Đỗ Xuân Thuyên, 80 tuổi, phải ngồi xe lăn và cần người hỗ trợ nhưng vẫn vượt hàng trăm cây số, có mặt để nhận lại bản sao cuốn sổ tay của mình. Ông lật từng trang, chậm rãi đọc lại những dòng chữ viết từ thời trai trẻ, như chạm vào một phần ký ức thiêng liêng tưởng chừng đã mất. Những tập hồ sơ từng phục vụ chiến tranh, hôm nay đang thực hiện một sứ mệnh nhân đạo và nhân văn sâu sắc: trả lại danh tính cho người nằm xuống, trả lại kỷ vật cho các gia đình, góp phần xoa dịu và hàn gắn những vết thương chiến tranh.
