Cánh cửa ký ức và sứ mệnh nhân đạo

Từ năm 2026, dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative - VWAI), do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, chính thức triển khai tại Việt Nam. Lần đầu tiên, kho tài liệu từng thu giữ trong chiến tranh được khai thác có hệ thống cho mục đích nhân đạo.

Đại diện Trường đại học Công nghệ Texas trao trả hồ sơ cho cựu chiến binh, thương binh Đỗ Xuân Thuyên.
Đại diện Trường đại học Công nghệ Texas trao trả hồ sơ cho cựu chiến binh, thương binh Đỗ Xuân Thuyên.

Hồ sơ chiến trường và những cuốn nhật ký dang dở

Ông Trần Bình lặng người khi chạm tay vào tờ giấy có chữ ký: Trần Lũy. 60 năm cuộc đời, đó là lần đầu tiên ông được nhìn thấy nét chữ của cha mình. Tờ giấy ông Bình cầm trên tay hôm ấy không phải di vật gốc, mà là bản sao từ một hồ sơ từng bị thu giữ giữa chiến trường, được chuyển về Trung tâm Khai thác Tài liệu Kết hợp (Combined Document Exploitation Center-CDEC) của quân đội Hoa Kỳ cách đây hơn nửa thế kỷ. Ngày 10/7/2025, tại Hà Nội, Đại sứ Hoa Kỳ Marc Knapper trao lại cho ông bản sao trong buổi lễ bàn giao hồ sơ chứng tích chiến tranh.

Liệt sĩ Trần Lũy hy sinh năm 1969 tại Đà Nẵng, khi con trai mới 4 tuổi. Ngày ra trận, ông không kịp để lại cho gia đình một tấm ảnh hay kỷ vật. Với ông Bình, bóng dáng cha chỉ hiện lên qua lời kể của mẹ, qua những câu chuyện đứt quãng của đồng đội cũ.

Hơn 15 năm lặn lội khắp các chiến trường xưa, gia đình ông Bình mới đưa được hài cốt của cha về an táng tại quê nhà. Ông Bình cho biết, hành trình tìm về cội nguồn vẫn chưa kết thúc khi đã 60 tuổi nhưng vẫn chưa biết quê cha ở đâu, tài liệu này là tia sáng chỉ dẫn ông tiếp tục tìm về cội nguồn.

Trong giai đoạn 1954-1975, sau các trận giao tranh ở miền nam Việt Nam, quân đội Hoa Kỳ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã thu giữ hàng trăm nghìn tài liệu: nhật ký, thư tay, sổ công tác, danh sách quân nhân, sơ đồ đơn vị…, chuyển về CDEC để chụp vi phim và phân tích tình báo, phần lớn bản gốc sau đó bị tiêu hủy.

Sau chiến tranh, khối tư liệu được chuyển về Hoa Kỳ. Hiện Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó hơn 261.000 hồ sơ CDEC. Mỗi hồ sơ chứa đựng nhiều thông tin quan trọng: tên người, đơn vị, địa điểm, tọa độ nơi tài liệu bị thu giữ, các báo cáo ngắn và ghi chú nghiệp vụ.

Hồ sơ ký hiệu CDEC F034602980541 là một trong những trường hợp đầu tiên được công bố khi dự án bắt đầu. Đó là cuốn sổ tay 72 trang của Chính trị viên Huỳnh Minh Lương, Đại đội 1, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 3, Sư đoàn 9, hoạt động tại chiến trường miền Đông Nam Bộ. Nhật ký bắt đầu từ tháng 8/1966 và dừng lại vào ngày 6/12/1967, bị thu giữ tại khu vực Lộc Ninh-Bình Long, một điểm giao tranh ác liệt trên trục Quốc lộ 13 trong thời điểm chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Đối chiếu danh sách liệt sĩ của Tiểu đoàn 9 hy sinh cuối tháng 11, đầu tháng 12/1967 tại Bù Đốp cho thấy có tên Huỳnh Minh Lương (tức Lợi), quê Châu Thành, Bến Tre, hy sinh ngày 7/12/1967. Thời gian, địa điểm và đơn vị trùng khớp với dữ liệu trong hồ sơ. Ngay sau khi hồ sơ được công bố, nhiều cựu chiến binh và tình nguyện viên đã chủ động kết nối để tìm kiếm thông tin thân nhân liệt sĩ.

Hai năm trước, bà Nguyễn Thị Hoa, ở Nghệ An, đã nghẹn ngào khi đọc những dòng chữ người cha viết cho con gái chưa đầy 1 tuổi (bản chụp cuốn nhật ký của cha mình - liệt sĩ Nguyễn Quang Số) với nội dung: “Hoa con! Nếu như mai này thống nhất, Ba trở về sẽ mang theo quyển nhật ký này - nó đã ở bên Ba trong những ngày đánh Mỹ gian khổ, ác liệt. Và nếu như Ba có hy sinh (cũng là lẽ đương nhiên trong chiến đấu với quân thù) thì ban chính trị sẽ gửi về cho con xem...”.

Người cha ấy đã hy sinh ngày 26/2/1969. Hai năm sau gia đình mới nhận được giấy báo tử. Không di ảnh, không kỷ vật, từ dữ liệu CDEC, cuốn nhật ký đã trở về như một phần linh hồn của người đã khuất, là manh mối quý giá để xác định nơi ông nằm lại. Trong ba năm qua, hơn 40 gia đình liệt sĩ và một số cựu chiến binh còn sống được nhận lại hồ sơ. Từ năm 2026, với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ, dự án VWAI sẽ được triển khai với quy mô rộng hơn: không chỉ trao trả tư liệu mà còn hỗ trợ xác minh các trường hợp mất tích, đối chiếu tọa độ, phối hợp tìm kiếm và giám định ADN để xác định danh tính liệt sĩ.

Hàn gắn vết thương chiến tranh

Đồng Chủ nhiệm dự án là Giáo sư Ronald Milam, một cựu binh từng tham chiến tại Việt Nam năm 1970-1971 trong đội hình Lữ đoàn 1, Sư đoàn Không vận 82 Hoa Kỳ, hiện là Giám đốc Viện Hòa bình và Xung đột, Đại học Công nghệ Texas. Sau hơn nửa thế kỷ, ông trở lại Việt Nam với một sứ mệnh khác: thúc đẩy hợp tác, hòa giải, góp phần tìm kiếm thông tin về quân nhân Việt Nam mất tích và chuyển hóa những hồ sơ chiến tranh thành dữ liệu phục vụ mục tiêu nhân đạo. “Ngày hôm qua, chúng ta ở hai bên chiến tuyến. Hôm nay, chúng ta có thể ngồi lại, kể cho nhau nghe những câu chuyện thời chiến và tưởng nhớ những người đã hy sinh”, Ronald Milam chia sẻ.

Trước khi Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ dự án VWAI, từ năm 2022, Ronald Milam cùng các giáo sư và sinh viên Trường đại học Công nghệ Texas đã phối hợp Tổ chức “Trái tim Người lính” triển khai dự án phi lợi nhuận “Hồ sơ chứng tích chiến tranh Việt Nam”. Dự án này được thực hiện trên cơ sở đề nghị phối hợp tìm kiếm, xác minh nhân chứng nhằm tiếp nhận và trao trả các hồ sơ, kỷ vật chiến tranh của Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ.

Theo thống kê của cơ quan chức năng, hiện cả nước còn khoảng 180.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Trong khi đó, tại VNCA vẫn còn hơn 260.000 hồ sơ CDEC chưa được khai thác hết.

“Nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ, phải mất khoảng 715 năm mới có thể giới thiệu hết số tư liệu hiện có, khối lượng công việc khổng lồ, nhưng mỗi hồ sơ có thể giúp một gia đình tìm lại di bút, hình ảnh người thân, manh mối về nơi chôn cất liệt sĩ” - Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng - điều phối viên nhóm truyền thông dự án VWAI nói.

Trong một buổi trao trả hồ sơ tại Hà Nội, thương binh Đỗ Xuân Thuyên, 80 tuổi, phải ngồi xe lăn và cần người hỗ trợ nhưng vẫn vượt hàng trăm cây số, có mặt để nhận lại bản sao cuốn sổ tay của mình. Ông lật từng trang, chậm rãi đọc lại những dòng chữ viết từ thời trai trẻ, như chạm vào một phần ký ức thiêng liêng tưởng chừng đã mất. Những tập hồ sơ từng phục vụ chiến tranh, hôm nay đang thực hiện một sứ mệnh nhân đạo và nhân văn sâu sắc: trả lại danh tính cho người nằm xuống, trả lại kỷ vật cho các gia đình, góp phần xoa dịu và hàn gắn những vết thương chiến tranh.

Có thể bạn quan tâm

Toàn cảnh Phiên thảo luận về hoàn thiện và thực thi pháp luật của Bộ Tư pháp.

Bộ Tư pháp tăng cường chuyển đổi số đáp ứng yêu cầu đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo

Sáng 31/3, tại Hà Nội, Bộ Tư pháp phối hợp Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức Phiên thảo luận về hoàn thiện và thực thi pháp luật với chủ đề “Bộ Tư pháp tăng cường thực hiện chuyển đổi số đáp ứng yêu cầu đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia".

Nhà báo Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, Trưởng Ban Tổ chức Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII thông tin về các điểm mới tại kỳ liên hoan lần này.

Dấu ấn đổi mới tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII

Lần đầu tiên đưa hạng mục Podcast vào nội dung dự thi, mở rộng các cơ quan báo chí tham gia và có sự góp mặt của giám khảo quốc tế, Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII-Quảng Ninh 2026 ghi dấu bước chuyển mạnh mẽ của báo chí phát thanh trong kỷ nguyên số, hướng tới tính chuyên nghiệp, hiện đại và hội nhập.

Chị Tỉnh được người dân kịp thời đưa đi cấp cứu sau hành động dũng cảm. (Ảnh: CTV).

Nữ công nhân môi trường đô thị quên mình cứu người

Chiều 29/3, một cơn dông lốc bất ngờ xảy ra tại phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai, nhiều cây xanh gãy đổ, gây thiệt hại nặng nề về tài sản. Giữa thời khắc nguy hiểm, một hành động dũng cảm của chị Lường Thị Tỉnh, công nhân môi trường đô thị, trú tại tổ dân phố Tông Pọng, phường Nghĩa Lộ, đã khiến nhiều người xúc động.

Nghi thức rước kiệu Đức Thánh Bạch Mã trong lễ hội, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Đền Bạch Mã - nơi hội tụ linh khí và hào khí xứ Nghệ

Đền Bạch Mã (Nghệ An) không chỉ là di tích lịch sử-kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia mà còn là điểm hội tụ linh khí và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Mỗi mùa lễ hội, ngôi đền là nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện, nơi lịch sử sống dậy trong nhịp trống tế và lòng thành kính của người dân, du khách thập phương.

Từ đòn bẩy chính sách đến điểm chạm đồng thuận

Từ đòn bẩy chính sách đến điểm chạm đồng thuận

Phía sau diện mạo đô thị đang dần đổi thay của Thủ đô Hà Nội là một bài toán chưa bao giờ dễ: giải phóng mặt bằng phải đủ nhanh để đáp ứng yêu cầu cấp bách của các dự án lớn, quan trọng, đồng thời cũng phải đủ thấu đáo về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để giữ được sự đồng thuận trong nhân dân.

Nhân dân phường Cầu Thia cùng nhau dọn dẹp cây đổ sau dông, lốc. (Ảnh: THANH SƠN)

Lào Cai: Dông, lốc gây thiệt hại 25,6 tỷ đồng

Ngày 29/3, tại tỉnh Lào Cai xảy ra mưa nhỏ, mưa vừa, có nơi mưa to kèm theo dông, lốc và gió giật mạnh. Một số nơi có mưa to kèm theo dông, lốc, đã gây thiệt hại về người, nhà ở, nông nghiệp của nhân dân.

Dự án cầu Tam Tiến và đường dẫn ở xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng dừng thi công, bỏ hoang trong thời gian dài. (Ảnh: LÊ ANH QUÂN)

Khi cầu “đứng chờ” đường

Thời gian qua, hàng loạt dự án cầu ở khu vực phía nam thành phố Đà Nẵng đang được thi công một cách “ì ạch”, có nơi hoàn thành phần cầu nhưng vẫn chưa có đường dẫn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người dân.

Trung tâm điều khiển giao thông, Phòng Cảnh sát giao thông Công an thành phố Hà Nội. (Ảnh: TIẾN NGUYỄN)

Kết nối hệ thống camera giám sát an ninh, trật tự với Cơ sở dữ liệu quốc gia

Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng vừa ký Quyết định số 502/QĐ-TTg phê duyệt Phương án kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống camera giám sát an ninh, trật tự, xử lý vi phạm và điều hành giao thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và chia sẻ dữ liệu với Trung tâm giám sát, điều hành đô thị thông minh.

Tin nổi bật ngày 29/3: Đa dạng hóa nguồn cung dầu thô để ổn định sản xuất xăng dầu; Ô-tô 29 chỗ lao xuống vực ở Tam Đảo

Tin nổi bật ngày 29/3: Đa dạng hóa nguồn cung dầu thô để ổn định sản xuất xăng dầu; Ô-tô 29 chỗ lao xuống vực ở Tam Đảo

Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Hội nghị Xúc tiến đầu tư tỉnh Thanh Hóa năm 2026; Nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung dầu thô để bảo đảm sản xuất xăng dầu ổn định; Chương trình "Hào khí Thăng Long-Linh thiêng Tây Trấn" giáo dục lòng tự hào, tinh thần yêu nước… là một số tin tức nổi bật ngày 29/3.