Tuy nhiên, để những giá trị văn hóa được truyền tải chân thực và thuyết phục trên màn ảnh, quá trình làm phim đòi hỏi sự cẩn trọng, nghiên cứu kỹ lưỡng, tránh tiếp cận hời hợt dễ làm sai lệch bản sắc và giảm sức sống của tác phẩm.
Lấy bối cảnh làng nghề làm hương truyền thống với gam mầu rực rỡ trong nắng và nét sinh hoạt lao động giản dị của người dân vùng quê, phim “Ngược đường ngược nắng” đang phát sóng trên VTV1 đã đặt nghề truyền thống vào trung tâm của câu chuyện, phản ánh những giá trị văn hóa lâu đời gắn bó với đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.
Nội dung phim xoay quanh gia đình ông chủ xưởng hương nổi tiếng, có hoàn cảnh “gà trống nuôi con”; cô con gái mang trong mình khát vọng đổi mới. Sau khi tốt nghiệp đại học chuyên ngành marketing, cô quyết định từ bỏ cơ hội phát triển ở thành phố để trở về quê, tiếp quản và hồi sinh nghề truyền thống của gia đình bởi đó là ký ức, truyền thống và niềm tự hào qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, hành trình ấy không hề đơn giản bởi những đối đầu gay gắt, tranh cãi không hồi kết trước khi con người hòa vào khát vọng chung. Phim phản ánh bức tranh sống động về đời sống làng quê hiện đại trong nỗ lực cân bằng giữa việc giữ gìn truyền thống và thích nghi với sự thay đổi của thời đại.
Dưới góc nhìn nghệ thuật, những bộ phim như vậy đã góp phần đưa những giá trị lịch sử, truyền thống đến gần hơn với khán giả, nhất là thế hệ trẻ. Từ đó, quan niệm về nghề truyền thống bên cạnh câu chuyện của ký ức còn là một phần quan trọng trong hành trình phát triển tương lai.
Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một do sự dịch chuyển lao động và biến đổi xã hội, vai trò của điện ảnh trong việc nhắc nhớ khán giả về trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị tinh thần lâu đời càng trở nên cần thiết. Đây cũng là xu hướng rõ rệt ở nhiều quốc gia, nhất là những nước có nền công nghiệp điện ảnh phát triển.
Tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay các nước châu Âu, nhiều bộ phim truyện và phim tài liệu đã tập trung vào đời sống lao động thủ công, nghệ thuật dân gian hay quá trình bảo tồn các nghề truyền thống. Các tác phẩm này giữ vai trò lan tỏa giá trị lịch sử, truyền thống, nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong công chúng.
Thí dụ, các phim Nhật Bản về nghề gốm, thủ công mỹ nghệ hay Hàn Quốc về nghề dệt hanbok thường được đánh giá cao về mặt nghệ thuật, đồng thời có sức ảnh hưởng trong việc thu hút công chúng trẻ quan tâm đến di sản văn hóa.
Trong khi đó, ở Việt Nam, dòng phim khai thác làng nghề truyền thống vẫn còn ít ỏi, chủ yếu xuất hiện ở phim tài liệu hoặc một số phim truyền hình. Nguyên nhân có thể được lý giải từ nhiều góc độ.
Đầu tiên là thị trường điện ảnh trong nước chưa hình thành nhu cầu mạnh mẽ đối với các đề tài văn hóa thuần túy, so với các dòng phim giải trí thương mại.
Bên cạnh đó, việc đầu tư và khai thác sâu về kịch bản, hình ảnh và nhân vật trong bối cảnh làng nghề vẫn còn hạn chế, dẫn đến những tác phẩm này khó tiếp cận và khó tạo ấn tượng với khán giả đại chúng.
Tuy nhiên, sự xuất hiện nhiều hơn của những bộ phim về làng nghề trong thời gian gần đây là tín hiệu tích cực cho thấy đội ngũ làm điện ảnh đã bắt đầu quan tâm hơn đến việc khai thác di sản văn hóa gắn với đời sống của người dân, nhất là thế hệ trẻ trở về quê kế thừa và phát triển nghề truyền thống. Đây là bước đầu tiên hướng tới việc hội nhập với xu hướng quốc tế, vừa bảo đảm tính giải trí vừa mang giá trị giáo dục, văn hóa và nhân văn, đồng thời góp phần hình thành thị hiếu xem phim về các đề tài truyền thống trong khán giả trong nước.
Việc học hỏi kinh nghiệm từ các nền điện ảnh quốc tế về cách xây dựng kịch bản, phát triển nhân vật, và kết hợp yếu tố văn hóa với cốt truyện hấp dẫn là hướng đi cần thiết để dòng phim này trở nên phong phú, hấp dẫn và có sức sống lâu dài trong đời sống điện ảnh Việt Nam.
Theo giới chuyên môn điện ảnh, khi khai thác đề tài làng nghề truyền thống, nếu quá trình nghiên cứu và xây dựng kịch bản không được thực hiện theo cách bài bản, có thể phát sinh nhiều hệ quả tiêu cực cả về mặt nghệ thuật lẫn giá trị văn hóa.
Cụ thể, có thể dẫn đến việc tái hiện sai lệch, từ đó làm giảm tính thực tế của tác phẩm. Các chi tiết về công đoạn sản xuất, công cụ lao động hay nghi lễ làng nghề nếu bị phóng đại, giản lược hoặc biến tấu quá mức tạo ra nhận định méo mó về nghề truyền thống, gây phản cảm hoặc khiến khán giả khó tin.
Ngoài ra, nếu cốt truyện, nhân vật không được gắn chặt với thực tế đời sống làng nghề, phim dễ rơi vào tình trạng minh họa, thiếu chiều sâu, dẫn đến việc khán giả cảm thấy câu chuyện thiếu sức sống, nhạt nhòa. Thậm chí, khai thác sơ sài có thể tạo ra hình tượng nhân vật phi thực tế, chẳng hạn những nghệ nhân “hoàn hảo”, trẻ trung, tri thức nhưng không gặp khó khăn trong đời sống nghề nghiệp, khiến thông điệp về bảo tồn văn hóa trở nên xa rời thực tiễn.
Về mặt xã hội-văn hóa, khai thác không kỹ lưỡng có thể vô tình xâm phạm đến giá trị tinh thần của cộng đồng làng nghề. Việc sử dụng hình ảnh, nghi lễ hay các đặc trưng nghề nghiệp mà không tham khảo ý kiến cộng đồng hoặc không tôn trọng bản sắc địa phương có nguy cơ gây phản ứng tiêu cực từ chính người dân, thậm chí tạo ra tranh cãi về việc “thương mại hóa” di sản.
Về mặt xã hội-văn hóa, khai thác không kỹ lưỡng có thể vô tình xâm phạm đến giá trị tinh thần của cộng đồng làng nghề. Việc sử dụng hình ảnh, nghi lễ hay các đặc trưng nghề nghiệp mà không tham khảo ý kiến cộng đồng hoặc không tôn trọng bản sắc địa phương có nguy cơ gây phản ứng tiêu cực từ chính người dân, thậm chí tạo ra tranh cãi về việc “thương mại hóa” di sản.
Từ góc độ nghệ thuật và thương mại, các tác phẩm khai thác hời hợt thường không tạo được sức hấp dẫn lâu dài với khán giả, không truyền tải được giá trị nhân văn, dẫn tới hiệu ứng ngược, làm giảm nhận thức và mức độ quan tâm của khán giả đối với nghề truyền thống. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng, kết hợp tham vấn từ nghệ nhân, cộng đồng địa phương và chuyên gia văn hóa là yếu tố bắt buộc để xây dựng một tác phẩm điện ảnh hấp dẫn, trung thực, mang giá trị giáo dục, giúp bảo tồn và lan tỏa giá trị của làng nghề truyền thống một cách bền vững.
