Vi phạm thông qua các hội, nhóm trên mạng
Thời gian qua, công an các đơn vị, địa phương đã đấu tranh triệt phá nhiều đường dây tổ chức mua bán mô, bộ phận cơ thể người.
Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an) đã triệt phá băng nhóm tội phạm chuyên môi giới mua bán bộ phận cơ thể người (thận) sang Campuchia do đối tượng Tôn Nữ Thị Huyền và đồng bọn thực hiện. Đây là đường dây mua bán bộ phận cơ thể người (thận) từ Việt Nam sang Campuchia bán cho đối tượng là người nước ngoài, thực hiện tại TP Hồ Chí Minh và nhiều địa phương khác trên cả nước, xuyên quốc gia, lợi dụng những người có hoàn cảnh khó khăn về kinh tế, để thỏa thuận, môi giới việc bán thận, sau khi tìm được người bán thận thì tổ chức cho họ sang Campuchia bán.
Các đối tượng trong đường dây có sự cấu kết chặt chẽ với nhau, có sự phân công vai trò cụ thể, từ đối tượng tìm kiếm người bán thận trên internet, thỏa thuận và đưa nạn nhân đi xét nghiệm tại bệnh viện để xác định việc trùng khớp chỉ số HLA, đối tượng “nuôi dưỡng” nạn nhân, đưa nạn nhân qua Campuchia và đưa về Việt Nam sau khi đã bán thận.
Phòng Cảnh sát hình sự (Công an TP Hà Nội) cũng điều tra làm rõ vụ mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người xảy ra tại quận Hà Đông, khởi tố bốn đối tượng; đồng thời cũng đã làm rõ ba vụ môi giới mua bán thận của các đối tượng trên trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 10/2021.
Thượng tá Đinh Văn Trình, Phó Trưởng phòng 5, Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an) chia sẻ, tình trạng buôn bán tạng đang diễn biến ngày phức tạp với nhiều hình thức tinh vi. Thủ đoạn hoạt động của các đối tượng là tiếp cận người có nhu cầu mua (ghép) bộ phận cơ thể tại các bệnh viện hoặc thông qua mạng xã hội tìm kiếm người mua, người bán (dưới hình thức cho, hiến tặng), ra giá và thu tiền của người bệnh với giá cao, hứa hẹn trả cho người bán giá thấp để trục lợi. Sau khi đi đến thống nhất, các đối tượng môi giới trung gian sẽ hợp pháp hóa toàn bộ giấy tờ. Các đối tượng có thể in ấn, làm giả con dấu, giấy tờ, sau đó đưa vào các bệnh viện, các trung tâm nơi có tổ chức ghép và thu lợi nhuận rất lớn. Nếu như thời gian trước các đối tượng hưởng lợi khoảng 150 triệu đồng/ca ghép thận thì bây giờ có thể lên tới 600-700 triệu đồng. Đây là một trong những yếu tố thúc đẩy động cơ phạm tội của đối tượng.
Bên cạnh đó, những người có nhu cầu mua (ghép) bộ phận cơ thể người thường ở trong hoàn cảnh đặc biệt, nhiều trường hợp đấu tranh giành giật sự sống nên cố gắng tìm đủ mọi cách làm theo hướng dẫn của đối tượng phạm tội, chấp nhận bỏ ra một số tiền lớn miễn đạt được mục đích của mình, thậm chí che giấu cho hành vi phạm tội. Còn những người bán bộ phận cơ thể trong các vụ án luôn che giấu không để cơ quan chức năng phát hiện; nhiều bị hại rơi vào hoàn cảnh khó khăn, quẫn bách do tham gia vào tệ nạn xã hội như cờ bạc, đang nợ nần với lãi suất cao không có khả năng chi trả; nhiều bị hại có nhận thức hạn chế, cho rằng việc bán bộ phận cơ thể như vậy không quá ảnh hưởng nghiêm trọng cho sức khỏe của bản thân.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những người bán thận trong các vụ án đã triệt phá, giám định họ đều bị tổn hại từ ít nhất 45-69% sức khỏe, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng trong quá trình xét nghiệm và phẫu thuật.
Cần hoàn thiện pháp lý
Mới đây, tại “Hội thảo khoa học về đăng ký hiến và phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể người” do Bộ Y tế tổ chức, GS, TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế nhận định, sau hơn 15 năm thi hành, nhiều quy định của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác hiện hành đã bộc lộ những bất cập, không còn phù hợp thực tiễn, trong đó có quy định về đăng ký hiến và vấn đề phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Điều này đã ảnh hưởng đến hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người ở nước ta và việc thực hiện quyền hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác của người dân. Hiện nay, thực trạng nhu cầu ghép mô, bộ phận cơ thể người ở Việt Nam là rất lớn.
Tính đến ngày 31/12/2022, cả nước có 63.552 trường hợp đăng ký hiến sau khi chết, chết não và đã thực hiện ghép được tám loại bộ phận cơ thể người với 7.297 ca ghép tạng. Trong đó, số người được ghép thận nhiều nhất với hơn 6.000 người, tiếp đó là ghép gan, tim, phổi, tụy, ruột. Điều đó cho thấy nhu cầu ghép tạng đang ngày một tăng, trong khi nguồn hiến lại khan hiếm. Nguồn tạng hiến từ người cho sống lại đang chiếm chủ yếu với hơn 90% tổng số ca ghép tạng nên bên cạnh các hoạt động hợp pháp cũng đã nảy sinh các hành vi mua bán, môi giới mô, bộ phận cơ thể người, gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội.
Bà Trần Thị Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho biết, hiện nay, luật pháp nghiêm cấm mua, bán mô, bộ phận cơ thể người. Điều này được quy định trong Hiến pháp và Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, vẫn còn những bất cập trong quy định và quá trình thực hiện. Đó là trong luật chưa quy định tách bạch về hiến cùng huyết thống với hiến vô danh cho nên việc nghiêm cấm người hiến và người ghép gặp nhau để phân biệt với trường hợp môi giới, mua bán có tính chất thương mại có những khó khăn nhất định.
Mặt khác, cần ban hành thêm các tiêu chuẩn, quy trình lấy, ghép mô; quy trình về các đơn vị độc lập kiểm soát những tiêu chuẩn để chỉ định ghép khi cập nhật lên hệ thống thông tin quốc gia. Trong đó, vai trò điều phối của Trung tâm Điều phối quốc gia là hết sức quan trọng, tuy nhiên chưa có quy trình điều phối ghép tạng.
Về mặt độ tuổi, chưa có quy định người hiến chết não dưới 18 tuổi cho nên cũng có hạn chế đối với những trường hợp chết não dưới 18 tuổi. Bởi với hơn 90% nguồn tạng từ người cho sống sẽ có ảnh hưởng về mặt sức khỏe đối với người hiến. Cho nên, nhiều trường hợp cho chết não sẽ bảo đảm được tính nhân văn và sức khỏe của người hiến nhiều hơn. Đặc biệt, nếu tình trạng mua bán, hiến chui hoặc đi ra nước ngoài để hiến mà không được sự bảo trợ của pháp luật, không bảo đảm về vấn đề sức khỏe, chăm sóc y tế sau ghép thì nguy cơ đối với sức khỏe của người hiến là rất cao, đặc biệt đối với những người trẻ.
Điều này đặt ra yêu cầu cần phải hoàn thiện thể chế pháp lý, sửa đổi các quy định về nội dung này trong Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) thời gian tới để góp phần ngăn chặn, phòng, ngừa hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người.
