Chủ trương này ngay lập tức nhận được sự đồng tình rộng rãi của người dân và giới chuyên gia, bởi nó chạm đúng vào một trong những “nút thắt” lớn nhất trong công tác quản lý xây dựng và cải cách hành chính hiện nay.
Thực tiễn cho thấy, để xây một căn nhà trên chính mảnh đất hợp pháp của mình, người dân phải mất từ vài tuần đến cả tháng để hoàn tất các thủ tục xin phép. Từ việc thuê đơn vị thiết kế bản vẽ, lập hồ sơ, xin xác nhận quy hoạch đến nộp lệ phí và chờ cơ quan quản lý phê duyệt. Tổng chi phí có thể lên đến hàng chục triệu đồng, chưa kể những khoản “chi phí khác” nếu muốn hồ sơ được xử lý nhanh. Trong khi đó, bản thân các khu đất đô thị hiện nay đã được quản lý quy hoạch rất rõ ràng về mật độ xây dựng, chiều cao, khoảng lùi, chỉ giới… Việc buộc người dân tiếp tục xin giấy phép xây dựng, nhất là đối với nhà ở riêng lẻ, xây dựng nhỏ lẻ trở thành một thủ tục hành chính thừa thãi.
Nhiều chuyên gia kiến trúc và quản lý đô thị cho rằng, chính sách nên phân loại rõ đối tượng: với công trình lớn, dự án đầu tư thì cần kiểm soát chặt; nhưng với nhà dân xây trên đất ở đã có quy hoạch, chỉ cần đăng ký và tuân thủ đúng quy định là đủ, không cần xin phép theo cách cũ. Kinh nghiệm quốc tế cũng đã chứng minh hiệu quả của cách quản lý này. Nhiều thành phố lớn ở các nước phát triển đã bỏ cơ chế “tiền kiểm” bằng giấy phép xây dựng, chuyển sang “hậu kiểm” thông minh.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đô thị đông dân nhất cả nước, nơi mỗi ngày có hàng trăm công trình xây dựng mới, lực lượng cán bộ cấp quận, phường gần như quá tải trong việc thẩm định hồ sơ, đi thực địa, xử lý vi phạm. Việc duy trì tiền kiểm không chỉ tạo ra “nút thắt cổ chai” về thời gian mà còn làm gia tăng áp lực lên bộ máy hành chính cơ sở. Chuyển sang hậu kiểm là bước đi phù hợp với yêu cầu thực tiễn, giúp tiết kiệm nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản lý và đặc biệt là giảm thiểu tiêu cực, loại bỏ cơ chế xin-cho vốn là căn nguyên của nhiều bất cập kéo dài.
Cùng với việc cắt bỏ giấy phép xây dựng, đề xuất số hóa hoàn toàn sổ hồng (chủ quyền nhà đất) cũng đang được triển khai quyết liệt. Theo đề xuất của Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường, việc cấp sổ hồng điện tử, tích hợp vào căn cước công dân sẽ tạo ra một nền tảng quản lý hiện đại, minh bạch và thuận tiện cho cả người dân và cơ quan nhà nước, giúp giảm mạnh tình trạng nhũng nhiễu về hồ sơ và rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện thủ tục hành chính liên quan đến đất đai, nhà ở, góp phần phát triển thị trường bất động sản lành mạnh. Sổ hồng điện tử sẽ giúp giao dịch được thực hiện nhanh chóng, rõ ràng, thuận lợi cho việc kiểm tra thông tin, định giá, thế chấp, nộp thuế. Đồng thời, Nhà nước có thể dễ dàng theo dõi, cập nhật biến động về đất đai, qua đó kiểm soát tốt hơn việc thu thuế sử dụng đất, chống thất thu ngân sách và giảm thiểu các tranh chấp, khiếu kiện kéo dài.
Tuy nhiên, muốn bỏ giấy phép xây dựng, bỏ sổ hồng giấy và tiến tới quản lý số hoàn toàn thì cần chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng bộ về hạ tầng dữ liệu, hệ thống pháp lý và năng lực thực thi. Trong đó, việc số hóa quy hoạch đô thị, quy hoạch xây dựng chi tiết phải được cập nhật đầy đủ, chính xác và công khai, minh bạch. Hệ thống dữ liệu cần liên thông từ trung ương đến địa phương, giữa các ngành như xây dựng, tài nguyên môi trường, thuế, ngân hàng… mới có thể vận hành trơn tru.
Rõ ràng, cải cách hành chính không thể làm theo kiểu “xé lẻ” từng phần, mà cần một tư duy tổng thể, đồng bộ và quyết liệt. Bỏ giấy phép xây dựng và sổ hồng giấy là một phần của tiến trình đó. Đây là bước đi quan trọng giúp cắt giảm chi phí, giảm gánh nặng hành chính, tăng tính minh bạch và hiệu quả quản lý; nhưng muốn đạt được hiệu quả thực chất cần đi kèm với nâng cao năng lực quản lý hậu kiểm, số hóa toàn diện dữ liệu và bảo đảm công bằng trong chính sách tài chính đất đai. Khi không còn bị trói buộc bởi những thủ tục hành chính phiền hà, người dân và doanh nghiệp sẽ mạnh dạn hơn trong đầu tư, cải tạo nhà ở; giúp dòng chảy kinh tế được khơi thông, nguồn lực trong dân được giải phóng, góp phần tạo sức bật mới để phát triển kinh tế
