Gia tăng ca mắc viêm não mô cầu, chuyên gia cảnh báo dấu hiệu nguy hiểm
Năm 2025, cả nước ghi nhận gần 100 ca não mô cầu, ít nhất 3 trường hợp tử vong. Từ đầu năm đến nay, bệnh do não mô cầu liên tục có diễn biến phức tạp với nhiều ca mắc, gặp biến chứng nặng tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước như Hà Nội, Lào Cai, Hà Tĩnh, Vĩnh Long, Lâm Đồng.
Mới nhất, tại Phú Quốc, An Giang, bé gái 11 tuổi tử vong ngày 16/3, nghi do nhiễm não mô cầu. Ngày 12/3, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Lâm Đồng thông tin về một học sinh 14 tuổi bị viêm màng não do não mô cầu, đáng chú ý, có tới 69 người tiếp xúc gần, bao gồm cả nhân viên y tế.
Trước đó, ngày 6/3, người phụ nữ 47 tuổi, quê Vĩnh Long, bị nhiễm trùng huyết dẫn đến nguy kịch. Bà nhập viện trong tình trạng thở nhanh, huyết áp tụt, mạch nhanh nhẹ, tri giác lơ mơ, da nổi vết bầm tím kèm nhiều ban xuất huyết có dấu hiệu hoại tử.
Bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, bệnh do não mô cầu diễn tiến cực nhanh, có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ và để lại di chứng nặng nề. Bệnh được xếp vào danh mục bệnh truyền nhiễm nhóm B của Bộ Y tế do khả năng lây lan nhanh, có thể gây tử vong.
Não mô cầu gây hai thể bệnh thường gặp là viêm màng não (chiếm hơn 50% các trường hợp bệnh do não mô cầu xâm lấn) hoặc nhiễm trùng huyết tối cấp (chiếm từ 5-20%), thậm chí kết hợp cả hai thể. Một số trường hợp ít gặp hơn bao gồm viêm phổi (chiếm từ 5-15%), viêm kết mạc, viêm tai giữa, viêm thanh môn, viêm khớp, viêm niệu đạo, viêm màng ngoài tim.
Ngay cả khi được chẩn đoán sớm và chăm sóc tích cực, có từ 10-20% người bệnh vẫn tử vong và tỷ lệ tử vong lên đến 50% nếu không được điều trị. Đặc biệt với thể nhiễm khuẩn huyết, tỷ lệ tử vong có thể lên đến 40%. Khoảng 20% người sống sót chịu các di chứng nặng nề như đoạn chi, chạy thận nhân tạo, co giật, động kinh, giảm thính lực, rối loạn thần kinh, suy giảm trí nhớ, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và chất lượng sống.
Đáng lo ngại, dấu hiệu phát ban đặc trưng của bệnh do não mô cầu đôi khi không xuất hiện, khiến bệnh nhân bỏ lỡ “giai đoạn vàng” điều trị và thường nhập viện khi đã rơi vào tình trạng sốc nhiễm trùng, ban hoại tử xuất huyết, làm tăng nguy cơ tử vong. Trong thể nhiễm trùng huyết tối cấp, thời gian từ khởi phát đến tử vong có thể chỉ 6-8 giờ nếu không được xử trí kịp thời.
Diễn tiến bệnh rất nhanh và khó nhận biết ở giai đoạn đầu:
- 4-12 giờ đầu: triệu chứng giống cảm cúm thông thường như sốt, khó chịu, đau họng.
- 12-15 giờ: xuất hiện các dấu hiệu gợi ý như ban xuất huyết, đau cổ, đau đầu, cứng gáy, buồn nôn, sợ ánh sáng.
- 15-24 giờ: người bệnh có thể lú lẫn, mê sảng, co giật, hôn mê và tử vong.
Trẻ sơ sinh xuất hiện thêm các biểu hiện như thóp căng phồng, li bì, bỏ bú…
Tử ban là dấu hiệu nhận biết rõ nhất của bệnh não mô cầu. Tử ban có thể xuất hiện độc lập hoặc liên kết với nhau tạo thành đám, lan truyền nhanh chóng hình thành vùng da hoại tử, không biến mất khi dùng một vật trong suốt như ly thủy tinh ấn vào.
Giai đoạn nổi các nốt tử ban (nhất là ở vùng thân, hai chân) là dấu hiệu có thể người bệnh đã và đang đối mặt với các biến chứng nhiễm độc nặng do vi khuẩn não mô cầu gây ra như nhiễm khuẩn huyết, suy đa tạng, thậm chí tử vong trong 24 giờ.
Ngăn chặn nguy cơ mắc viêm não mô cầu bằng phòng bệnh chủ động
Bác sĩ Chính cho biết, não mô cầu lây lan chủ yếu qua đường hô hấp khi hít phải giọt bắn mũi, họng từ người bệnh và người mang vi khuẩn không biểu hiện triệu chứng hay còn gọi là người lành mang trùng.
Nguy cơ lây nhiễm cao hơn khi tiếp xúc trong phạm vi gần và không gian kín. Dịch tiết chứa vi khuẩn còn có thể bám trên bề mặt đồ vật như bàn, tay nắm cửa trong 1-2 giờ và lây sang người khác khi chạm tay vào mắt, mũi, miệng.
Trong cộng đồng, có từ 10-20% dân số là người lành mang trùng có thể phát tán vi khuẩn ra cộng đồng. Trong các đợt dịch, tỷ lệ này có thể tăng lên đến 50%, khiến việc kiểm soát nguồn lây trở nên vô cùng khó khăn.
Bác sĩ Chính cho biết bệnh não mô cầu có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, đặc biệt là dưới 1 tuổi có nguy cơ mắc bệnh rất cao do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và lượng kháng thể mẹ truyền giảm dần, trong đó tỷ lệ mắc cao nhất ở nhóm 5-8 tháng tuổi.
Thanh thiếu niên 15-24 tuổi thường xuyên tham gia các hoạt động trong môi trường đông người cũng làm tăng nguy cơ lây truyền não mô cầu. Theo các nghiên cứu, thanh thiếu niên có tỷ lệ mắc não mô cầu có thể gấp 2 lần dân số chung.
Bên cạnh đó, người cao tuổi với hệ miễn dịch suy yếu, người mắc bệnh lý nền (cắt lách, các bệnh lý gây thiếu hụt bổ thể, nhiễm HIV, sử dụng thuốc ức chế bổ thể…) và những người thường xuyên di chuyển, du lịch hoặc công tác nhiều nơi cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh cần đặc biệt lưu ý.
Để chủ động bảo vệ sức khỏe, tiêm chủng vaccine được xem là chiến lược phòng ngừa hiệu quả và bền vững nhất. Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó 6 nhóm A, B, C, Y, W-135, và X là nguyên nhân chính gây ra hơn 90% số ca bệnh trên toàn thế giới. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo, phòng ngừa các ca bệnh và dịch bùng phát não mô cầu thông qua tiêm chủng là chiến lược kiểm soát tốt nhất.
Bác sĩ Chính cho biết trước tình hình bệnh não mô cầu diễn biến phức tạp, nguy cơ tử vong cao, di chứng nặng nề, Việt Nam hiện có các loại vaccine phòng đầy đủ 5 nhóm huyết thanh gây bệnh não mô cầu, đáp ứng nhu cầu bảo vệ toàn diện cho mọi lứa tuổi, từ trẻ nhũ nhi, trẻ nhỏ, thanh thiếu niên đến người trưởng thành và người cao tuổi gồm 3 loại phòng nhóm A, C, Y, W và 2 loại phòng nhóm B và B, C.
Trong đó, 3 loại phòng nhóm A, C, Y, W gồm: Menquadfi (Sanofi, sản xuất tại Mỹ) tiêm từ 2 tháng tuổi, sớm nhất từ 6 tuần tuổi; Nimenrix (GSK, sản xuất tại Bỉ), tiêm từ 2 tháng tuổi; Menactra (Sanofi, sản xuất tại Mỹ) tiêm từ 9 tháng tuổi đến 55 tuổi. Còn loại phòng nhóm B là Bexsero (GSK, sản xuất tại Italia) tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi. Loại phòng nhóm B, C là VA-Mengoc-BC (Finlay Institute, sản xuất tại Cuba) tiêm từ 6 tháng tuổi đến 45 tuổi.
Các vaccine này đã được chứng minh phòng bệnh an toàn, hiệu quả trong việc tạo miễn dịch bền vững, giảm tỷ lệ mắc bệnh, tử vong cũng như hạn chế tình trạng người lành mang trùng, yếu tố then chốt giúp kiểm soát dịch trong cộng đồng.
Bác sĩ Chính đặc biệt lưu ý, không có miễn dịch chéo giữa các nhóm huyết thanh não mô cầu, do đó người dân nên tiêm phối hợp vaccine nhóm B và nhóm A, C, Y, W để được bảo vệ toàn diện. Việc lựa chọn loại vaccine và lịch tiêm cần căn cứ vào lịch sử tiêm chủng, tình hình dịch tễ, độ tuổi và nhu cầu của từng người.
Bên cạnh tiêm chủng, bác sĩ khuyến cáo duy trì vệ sinh cá nhân và môi trường, thường xuyên rửa tay, đeo khẩu trang nơi đông người, ăn uống đủ chất, tránh khói thuốc lá, ngủ đủ giấc và vận động thường xuyên để nâng cao sức đề kháng.
