Bảo vật quốc gia trong ngôi chùa cổ gần 400 năm tuổi ở Thái Bình

Di tích quốc gia đặc biệt chùa Keo, nằm trên địa bàn xã Duy Nhất (huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình) không chỉ nổi tiếng khắp vùng bởi sự bề thế của kiến trúc cổ trăm gian, với gác chuông uy nghi 3 tầng 8 mái, mà còn được du khách gần xa biết đến bởi đang lưu giữ 1 bảo vật quốc gia, được coi là kiệt tác nghệ thuật chạm khắc tiêu biểu của Việt Nam.
Toàn cảnh chiếc hương án thời Lê Trung hưng, 1 bảo vật quốc gia tại chùa Keo, tỉnh Thái Bình.
Toàn cảnh chiếc hương án thời Lê Trung hưng, 1 bảo vật quốc gia tại chùa Keo, tỉnh Thái Bình.

Đó là chiếc hương án làm bằng gỗ quý được đặt trang trọng trong tòa ống muống (phụ quốc), tiếp giáp với tòa hậu cung của khu thờ Đức Thánh Dương Không Lộ, vị cao tăng thời Lý đã có công xây dựng Nghiêm Quang Tự (tên nôm là chùa Keo) năm 1061.

Hương án chùa Keo được chạm khắc công phu, tinh xảo. Đây là 1 tác phẩm nghệ thuật độc đáo chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật chạm khắc trên loại hình đồ thờ làm bằng gỗ thời Lê Trung hưng, thế kỷ 17.

Góc bên phải hương án.
Góc bên phải hương án.

Hương án hình hộp chữ nhật dạng chân quỳ, dạ cá, được kết cấu 3 phần chính: mặt, thân và chân. Mặt hương án là tấm gỗ liền khối, để trơn, được phủ 1 lớp sơn ta rồi đánh bóng nhằm bảo vệ bề mặt gỗ không bị trầy xước. Hoa văn chạm khắc chủ yếu là cánh sen hình vân xoắn cách điệu, mây hình đao mác và băng hoa văn dây được chạm bong kênh, trổ thùng rất tinh xảo.

Thân hương án được các nghệ nhân xưa dày công tuyệt tác với trình độ hoàn hảo, công phu. Đây là phần trung tâm của bảo vật quốc gia, với rất nhiều chi tiết chạm khắc phức tạp, tỉ mỉ nhưng hài hòa, đối xứng, thể hiện sự tuân thủ nghiêm cẩn đề tài thiết kế của nghệ nhân điêu khắc gỗ.

Qua khảo sát của Bảo tàng tỉnh Thái Bình, riêng 2 cạnh dài trước và sau hương án, mỗi cạnh có tới 15 ô hộc (9 ô hình vuông, 4 ô hình chữ nhật đứng và 2 ô chữ nhật nằm).

Các ô hộc chính giữa thân hương án trang trí hoa văn tinh xảo.
Các ô hộc chính giữa thân hương án trang trí hoa văn tinh xảo.

Những ô hộc này được bố cục cân đối và đặt đối xứng trong 1 chỉnh thể thống nhất, được chạm khắc các đề tài “lưỡng long chầu nhật”, “long giáng”, hay hình đầu rồng cách điệu hổ phù, nổi khối, có vẩy, sừng dựng ngược, râu xoắn…

Bên cạnh đó, ở 2 mặt hồi hương án chùa Keo, mỗi mặt đều có 11 ô hộc (7 ô hình vuông, 2 ô chữ nhật và 2 ô chữ nhật nằm). Tại 3 ô hộc hình vuông trung tâm, mỗi ô được trang trí đề tài hình rồng, bờm ở mỗi bên gồm 3 sợi tỏa ra 2 bên đều nhau, cân đối như đang vần vũ trong mây, 4 góc là cánh hoa.

Trong các ô hộc chữ nhật còn lại được chạm khắc đề tài hoa văn rồng, giống hình rồng tại các ô hộc chữ nhật ở 2 mặt trước và sau hương án. Dù quay ngang hay diễn dọc, những hình tượng rồng này đều chiếm hầu hết diện tích mặt phẳng, không còn để lại 1 chỗ trống, qua đó, khẳng định tính biểu tượng rõ nét của vương quyền.

Chân hương án được đục chạm công phu.
Chân hương án được đục chạm công phu.

Cuối cùng là chân hương án được tạo kiểu chân quỳ dạ cá kép rất tinh xảo. Bốn chân chính được tạo tác hình ảnh 1 con rồng với đầy đủ các bộ phận đầu, thân, bàn chân trước của rồng. Rồng ở đây trong tư thế đang ngóc đầu, miệng ngậm ngọc báu, bờm và mây đao mác khỏe khoắn.

Dạ cá ở mặt trước, mặt sau và 2 bên hồi hương án đều được chạm bong kênh, trổ thủng với kiểu cách, họa tiết giống như diềm mái của kiến trúc. Các đề tài chạm trổ đều giống nhau và đăng đối theo 1 tỷ lệ hoàn hảo.

Điều gây trầm trồ với du khách khi được trực tiếp chiêm ngưỡng chân hương án, đó là hoa văn ở đây được chạm khắc dày đặc đến mức ken chặt như không để hở 1 khoảng trống nào, qua đó phô diễn tài năng điêu khắc, sự sáng tạo và tính thẩm mỹ của nghệ nhân xưa.

Với kích thước hương án khá lớn, dài 227cm, rộng 156cm và cao 153cm, để dễ dàng dịch chuyển, các nghệ nhân đã nghĩ ra ý tưởng sáng tạo, đó là lắp dàn thanh ngang, trục dọc dạng khóa mộng với 4 bánh xe bằng đá.

Ông Đỗ Quốc Tuấn, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Thái Bình cho biết, hương án chùa Keo là 1 sản phẩm thủ công, do đó đây là hiện vật gốc độc bản, cấu trúc và các chi tiết hoa văn phong phú, phức tạp, khó có sự lặp lại ở bất kỳ sản phẩm điêu khắc gỗ nào.

So sánh với những hương án bằng gỗ sơn son thếp vàng cùng thời và sau đó tại những di tích thờ tự ở Việt Nam, như một số hương án ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), chùa Thầy (Hà Nội)..., hương án chùa Keo có sự khác biệt đó là hiện vật độc nhất, chỉ có tại chùa Keo, xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.

Vẫn theo ông Tuấn, sự độc đáo của chiếc hương án cổ thời Lê Trung hưng, trước hết đó là kích thước lớn, được xem là lớn nhất trong các hương án sơn son thếp vàng hiện biết cho tới nay đang có mặt tại các di tích thờ tự và tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta.

Bên cạnh đó, ngoài hình tượng rồng được trang trí dày đặc trên hương án, thì hoa sen, hoa cúc, các loại hoa lá, mây đao mác, được thống kê lên tới 550 hoa sen, 435 hoa cúc, 24 hoa dây, lá, trúc, linh thú, mây lửa, ngọc báu…

Đây là những đề tài mang đậm yếu tố nghệ thuật Phật giáo và Nho giáo, phản ánh đặc trưng tôn giáo tín ngưỡng của người Việt trong diễn trình lịch sử nói chung, thời Lê Trung hưng nói riêng.

Theo thống kê, trên bảo vật quốc gia hương án chùa Keo có tới 1.032 họa tiết được chạm khắc bằng kỹ thuật điêu luyện (chạm bong, chạm kênh, chạm lộng, tạo khối nổi, khối chìm, trổ thủng), qua những đường nét sắc sảo, chau chuốt, được bố cục chặt chẽ, vừa mang tính phóng khoáng, vừa mang tính đăng đối, vừa thật, vừa ảo tạo nên tầng tầng, lớp lớp hoa văn, tôn lên từng chi tiết cùng với màu sắc của kỹ thuật sơn thếp, khiến cho nhang án sang trọng và tôn nghiêm nơi thờ tự.

Ông Đỗ Ngọc Trung, Trưởng Phòng Văn hóa, Thể thao huyện Vũ Thư, đồng thời là Trưởng Ban Quản lý di tích chùa Keo khẳng định, hương án chùa Keo còn khá nguyên vẹn, đang được bảo quản tại chùa. Tuy nhiên, với đặc thù vùng khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao, về lâu dài việc bảo quản nhang án cổ hết sức khó khăn.

Địa phương đang có ý tưởng tổ chức hội thảo khoa học, mời các nghệ nhân giỏi về chế tác 1 phiên bản như hiện vật gốc, sau đó đưa hương án cổ đến nơi đủ các điều kiện bảo quản hiện vật lâu dài, bền vững.

Trước mắt, trong lễ hội chùa Keo mùa thu (diễn ra trong tháng 10/2022), huyện Vũ Thư sẽ tổ chức Lễ đón Bằng công nhận bảo vật quốc gia hương án chùa Keo đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận vào tháng 12/2021 vừa qua.

Bên cạnh đó, lễ hội dự kiến tái hiện lễ rước với sự tham gia của hơn 800 người theo đúng tục lễ cổ truyền, để nhắc nhớ đến những giá trị văn hóa, tinh thần riêng có của di tích quốc gia đặc biệt chùa Keo Thái Bình.

Có thể bạn quan tâm

Thiết kế Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026. (Ảnh: Ban tổ chức DIFF 2026)

Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 sẽ có nhiều điểm mới về công nghệ trình diễn

Theo Ban tổ chức Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 (DIFF 2026), với chủ đề “Da Nang-United Horizons-Những chân trời kết nối”, lần đầu tiên sân khấu DIFF có hệ vòm nâng hạ khổng lồ cùng tổ hợp ánh sáng-LED-laser đa tầng được đưa vào vận hành, hứa hẹn tạo nên những đại cảnh bùng nổ bên sông Hàn.

Quang cảnh khai mạc Lễ hội chùa Long Đọi Sơn năm 2026.

Ninh Bình: Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Lễ hội chùa Long Đọi Sơn

Chùa Long Đọi Sơn tọa lạc trên núi Đọi linh thiêng, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa được xây dựng trên đỉnh núi Đọi, trong khuôn viên 2ha vườn rừng. Hằng năm, Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức từ ngày 18-21/3 âm lịch, với các nghi lễ truyền thống và nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao.

Bà Phan Cẩm Tú (thứ 3 từ trái sang) tại buổi tọa đàm về bản quyền do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền tác giả: Nỗi niềm người làm điện ảnh

Là người có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ bản quyền điện ảnh, bà Phan Cẩm Tú (Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ) chia sẻ những nỗi niềm của những người làm sáng tạo trước thực trạng vi phạm bản quyền hiện nay.

Du khách tham quan nhà người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. (Ảnh: THANH DUNG)

Giữ gốc, nối nghề trong nhịp sống số

Trước nguồn nguyên vật liệu tự nhiên khan hiếm, đội ngũ thợ am hiểu kỹ thuật dựng nhà ngày càng thưa vắng, nhiều ngôi nhà truyền thống của các dân tộc thiểu số ở nước ta đã không còn giữ được hình thái ban đầu… 

Quần thể di tích Cố đô Huế, không gian di sản tiêu biểu trong hành trình “Hộ chiếu du lịch”. (Ảnh: Sở Du lịch thành phố Huế)

Đổi mới cách tiếp cận di sản

Bảo vệ và phát huy giá trị di sản không chỉ là gìn giữ nguyên trạng, mà còn đòi hỏi những phương thức tiếp cận phù hợp với bối cảnh mới.

Đại diện lãnh đạo thành phố Hà Nội trao Bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố cho di tích Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn.

Hà Nội trao bằng xếp hạng cấp thành phố cho di tích văn hóa lịch sử làng La Xuyên, xã Cổ Đô

Nhân dân thôn La Xuyên, xã Cổ Đô, thành phố Hà Nội vừa tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn. Buổi lễ có sự tham dự của đại diện lãnh đạo Cục Di sản (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Nội vụ Hà Nội.

Bìa tác phẩm "Đời như tiểu thuyết" của tác giả Trương Đức Minh Tứ.

Những phận người không hư cấu trong Đời như tiểu thuyết

"Đời như tiểu thuyết" của Trương Đức Minh Tứ không phải là cuốn sách để tìm một cốt truyện theo nghĩa thông thường. Ở đó là những con người cụ thể, những đời sống đã diễn ra, với đủ biến cố, chia ly, lựa chọn, day dứt, hy sinh và cả những cuộc kiếm tìm kéo dài đến tận cuối đời. 

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh cùng đông đảo cựu chiến binh, chiến sĩ Điện Biên tham quan triển lãm "Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại".

Đặc sắc triển lãm “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại” tại Điện Biên

Nhân kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/2026), Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (Điện Biên) tổ chức trưng bày, triển lãm 28 tác phẩm ký họa tiêu biểu về Chiến dịch Điện Biên Phủ của các họa sĩ Ngô Mạnh Lân, Phạm Thanh Tâm và Dương Hướng Minh với chủ đề “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại”.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt thực hiện in liễn làng Chuồn trong không gian Ngự Hà Viên, Huế. (Ảnh: MẠNH HÀO)

Những di sản sống của làng nghề

Có những làng nghề không mất đi hẳn nhưng lặng lẽ rút khỏi đời sống, chỉ còn lại trong ký ức của một vài người già hay trong những dấu vết mờ nhạt đâu đó.

Trần Ngọc Vàng và nghệ sĩ Thanh Thủy trong phim. (Ảnh: Galaxy Studio)

“Heo Năm Móng” đạt top 1 phòng vé điện ảnh mùa lễ 30/4

“Heo Năm Móng” nhanh chóng trở thành hiện tượng trên các diễn đàn điện ảnh và mạng xã hội, không chỉ nhờ chiến lược truyền thông hiệu quả, mà còn bởi hiệu ứng lan tỏa sau công chiếu. Sau 6 ngày ra mắt, phim chạm mốc 50 tỷ đồng, trở thành phim có doanh thu Top 1 phòng vé trong thời điểm ra mắt.

Nhà báo Hữu Việt và các diễn giả Phạm Thị Kim Oanh, Phan Cẩm Tú tại buổi tọa đàm. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền từ góc nhìn của lĩnh vực điện ảnh

Trong các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, điện ảnh là một trong số những loại hình bị vi phạm bản quyền nhiều nhất. Ở kỷ nguyên số, công nghệ và trí tuệ nhân tạo là sự tiến bộ nhưng cũng là những công cụ đắc lực để sao chép và phát tán sản phẩm điện ảnh, gây ảnh hưởng nặng nề nhiều mặt.

Phối cảnh công trình biểu tượng bông lúa Cà Mau.

Giá trị văn hóa từ "Biểu tượng bông lúa" ở Cà Mau

Sự phát triển của một địa phương trong kỷ nguyên mới không chỉ được đong đếm một cách cơ học bằng những con đường rải nhựa, hay những cây cầu bê-tông nối nhịp đôi bờ. Tầm vóc và sức sống của một vùng đất còn được khắc họa đậm nét qua những biểu tượng văn hóa mang tầm nhìn chiến lược.

Cảnh trong vở kịch ngắn “Chuyện nhà chị Tín” của Nhà hát Kịch Việt Nam biểu diễn tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. (Ảnh: THƯƠNG NGUYỄN)

Mở lối để sân khấu tiếp cận công chúng

Không thiếu những cuộc thi, liên hoan được tổ chức rầm rộ, những vở diễn mới liên tục ra mắt mỗi năm, nhưng sân khấu nước ta vẫn đang loay hoay đi tìm khán giả. Lý do tình trạng này là bởi các đơn vị chức năng chưa xây được nhịp cầu đủ mạnh để kết nối với công chúng trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày.

Các văn nghệ sĩ trong chuyến đi thực tế tại mỏ than ở Quảng Ninh vào dịp Ngày Thơ Việt Nam năm 2026. (Ảnh: THIÊN AN)

Chuyển động mới của văn học viết về công nhân

Trong dòng chảy của văn học đương đại, đề tài công nhân từng là mạch nguồn quan trọng, được khai thác nhiều, nhưng cũng có giai đoạn gần như vắng bóng. Vài năm trở lại đây, mảng đề tài này được quan tâm hơn, không còn bó hẹp trong khuôn mẫu cũ mà thể hiện góc nhìn đa chiều, gắn với nhịp vận động của xã hội hiện đại.