Tự chủ, xu thế tất yếu
GS, TS Nguyễn Hữu Đức, Phó Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội cho biết, giáo dục ĐH Việt Nam chưa lọt top 50 thế giới. Kết quả xếp hạng các trường ĐH còn thấp. Theo tiếp cận xếp hạng hệ thống (bảng xếp hạng U21 của hiệp hội các trường ĐH Universitas 21 và QS), giáo dục ĐH Việt Nam chưa lọt top 50 thế giới, thuộc vào nhóm 80/196 của thế giới.
Một trong những yếu tố để ĐH Việt Nam nâng tầm thế giới là các trường tiến tới tự chủ theo đúng thông lệ quốc tế. Chặng đường tự chủ ĐH tại Việt Nam bắt đầu từ khi thành lập ĐH Quốc gia, nhưng đến năm 2014, qua các cuộc cọ sát rất mạnh mẽ, mới có 23 trường tự chủ theo Nghị quyết 77 về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với các cơ sở giáo dục ĐH công lập. Tuy nhiên, mới là tự chủ một phần, chưa đúng với thông lệ quốc tế.
Điểm lại nguyên nhân khiến tự chủ ĐH ở Việt Nam chưa đúng thông lệ quốc tế, Phó Thủ tướng cho rằng xuất phát từ cơ quan quản lý nhà nước, từ chính các trường ĐH vẫn muốn tiếp tục cơ chế bao cấp và một phần từ người học và xã hội. Tuy nhiên, dù còn khó khăn nhưng hầu như các trường đều mong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục ĐH được ban hành thật sớm để chính thức hóa việc này.
Phó Thủ tướng cũng cho rằng, một trong những băn khoăn lớn nhất hiện nay là cho tự chủ, các trường cứ thế tăng học phí, ảnh hưởng đến quyền lợi của người học cũng như phần tài sản, đất đai… của trường ĐH sẽ bị thao túng. Tuy nhiên, thực tế này cũng đã có hướng giải quyết. “Tự chủ tài chính, chúng ta một mặt có cơ chế học bổng dành cho sinh viên diện chính sách và con nhà nghèo. Mặt khác, tự chủ không có nghĩa là nhà nước không cấp ngân sách nữa mà dùng kinh phí từ ngân sách để đặt hàng đào tạo. Tương tự, về bảo đảm tài sản của trường, chúng ta có hội đồng trường gắn liền với trách nhiệm giải trình, công khai minh bạch”, Phó Thủ tướng nêu.
Tự chủ chuyên môn là cốt lõi
“Cần hiểu cho đúng về tự chủ ĐH. Trường ĐH có nhiều sứ mệnh, một trong số đó là sáng tạo ra tri thức, nên trường ĐH cần tự chủ về chuyên môn, từ đó khơi dậy sáng tạo cho từng thành viên trong nhà trường. Đó là tự chủ căn bản nhất”, Phó Thủ tướng nói.
Để có quyền tự chủ đó, trường ĐH phải được tự quản về tổ chức và tự chủ về tài chính. Tự chủ tài chính phải hiểu là tự chủ về nguồn thu và nguồn chi. Thu có nhiều phần: từ học phí, khoa học công nghệ, sản xuất, kinh doanh và quan trọng là thu từ tài trợ của doanh nghiệp, cộng đồng; đặc biệt từ ngân sách nhà nước. “Tuy nhiên, hiện nay, các trường ĐH chưa được tự chủ chi cái này, tiền thậm chí không phải của nhà nước nhưng muốn làm cái gì đều phải xin phép”, Phó Thủ tướng nêu.
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam khẳng định, tự chủ ĐH là xu thế tất yếu, phải luật hóa.
Ý kiến của các trường ĐH tại hội thảo cũng đề cập nhiều đến vấn đề tự chủ. Tuy đòi hỏi rằng ĐH phải tự chủ cao nhất về học thuật, nhân sự, tài chính, nhưng thực tế là nhiều trường đều e ngại khi phải tự chủ tài chính, nhất là sợ bị mất nguồn kinh phí đầu tư của nhà nước.
Đại diện Bộ Tài chính đánh giá, nguồn tài chính cho giáo dục ĐH còn hạn hẹp, chưa được đa dạng hóa. Các cơ sở giáo dục ĐH chưa chủ động về nguồn thu, chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách nhà nước và từ thu học phí (đối với cơ sở giáo dục ĐH công lập) và nguồn thu học phí (đối với cơ sở giáo dục ĐH ngoài công lập), nguồn thu từ hoạt động dịch vụ, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ còn hạn chế.
Bộ Tài chính đề nghị Bộ GD&ĐT và các trường ĐH cần nghiên cứu từng bước giải quyết các vấn đề bất cập về vấn đề học phí trong các cơ sở giáo dục ĐH. Bảo đảm lợi ích của các cơ sở giáo dục ĐH nhưng cần phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của đất nước.
Các trường cũng cần chủ động trong việc xây dựng và thực hiện kế hoạch tài chính theo hướng tự chủ nguồn thu, nhiệm vụ chi; tránh tình trạng các cơ sở giáo dục ĐH công lập trông chờ vào nguồn ngân sách nhà nước.
