Không thể chỉ trông chờ vào năng khiếu
Tài năng văn học - nghệ thuật thường bắt đầu bằng một rung động khác thường: một đứa trẻ có thể ngồi hàng giờ bên cây đàn, một học sinh viết những trang văn giàu liên tưởng, một thiếu niên có con mắt tạo hình nhạy bén... Nhưng năng khiếu tự thân không bảo đảm cho một hành trình dài. Nếu thiếu môi trường, người dẫn dắt, điều kiện thực hành và cơ hội được công nhận, mầm tài năng có thể lụi đi trước khi kịp bén rễ.
Bởi vậy, câu hỏi trọng tâm không chỉ là “đào tạo bao nhiêu người”, mà là làm thế nào nhận diện đúng, bồi dưỡng đúng và tạo con đường phát triển bền vững cho những người có khả năng sáng tạo. Trong văn học -
nghệ thuật, nơi cá tính và dấu ấn riêng có ý nghĩa sống còn, đào tạo càng không thể đồng nghĩa với uốn mọi người theo một khuôn mẫu.
Một quan niệm khá phổ biến cho rằng nghệ thuật chủ yếu cần năng khiếu, còn sáng tạo thì không thể dạy. Cách nhìn ấy có phần đúng, nhưng chưa đủ. Nhà trường không thể sản xuất tài năng theo dây chuyền, song có thể cung cấp nền tảng chuyên môn, phương pháp lao động, lịch sử và tri thức nghệ thuật; quan trọng hơn, có thể giúp người học nhận ra giới hạn của mình để vượt qua nó.
Với người viết, cảm xúc cần đi cùng vốn sống, năng lực ngôn ngữ và khả năng tổ chức tác phẩm. Với nghệ sĩ biểu diễn, tài năng cần được rèn bằng kỹ thuật, kỷ luật và trải nghiệm sân khấu. Với người làm mỹ thuật, điện ảnh hay thiết kế, ý tưởng phải gặp được tri thức về chất liệu, công nghệ và người tiếp nhận. Đào tạo bài bản không làm mất đi bản năng sáng tạo; trái lại, giúp người sáng tạo có thêm phương tiện để biểu đạt điều mình muốn nói.
Nhưng đào tạo tài năng không thể chỉ gói trong một chương trình học. Người học cần được tiếp xúc với tác phẩm lớn, được làm việc với nghệ sĩ giàu kinh nghiệm, được thử nghiệm và được phép thất bại. Một môi trường chỉ coi trọng điểm số, bài thi và sự an toàn dễ tạo ra người học “đúng quy trình” nhưng thiếu tiếng nói riêng. Nghệ thuật cần nền tảng, nhưng cũng cần khoảng trống để khác biệt.
Từ giảng đường ra đời sống nghề nghiệp
Tại Hội thảo khoa học quốc tế về hợp tác giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực văn hóa, tổ chức ngày 26/10 vừa qua, PGS, TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường đại học Văn hóa Hà Nội, nhấn mạnh yêu cầu gắn đào tạo, nghiên cứu với thực tiễn xã hội. Ông bày tỏ mong muốn hội thảo “không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật, mà còn mở ra các cơ hội hợp tác cụ thể trong xây dựng chương trình đào tạo, nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao tri thức, tổ chức thực tập - trải nghiệm nghề nghiệp, phát triển dự án sáng tạo và kết nối mạng lưới chuyên gia trong nước, quốc tế”. Ông cũng lưu ý hợp tác ba bên không nên dừng ở những thỏa thuận hình thức hay vài đợt thực tập ngắn hạn, mà cần theo suốt quá trình đào tạo, sử dụng nhân lực và đánh giá hiệu quả.
Đó là một gợi mở đáng chú ý. Với người học văn học - nghệ thuật, thực tập không chỉ là đến một cơ quan để hoàn thành thủ tục. Họ cần được tham gia vào quy trình sáng tạo và sản xuất thực tế: làm việc với nhà xuất bản, đoàn nghệ thuật, hãng phim, không gian triển lãm, cơ quan báo chí, đơn vị tổ chức biểu diễn hoặc các dự án cộng đồng. Trải nghiệm ấy giúp người học hiểu tác phẩm được hình thành, giới thiệu và tiếp nhận ra sao; đồng thời giúp cơ sở đào tạo nhìn thấy khoảng cách giữa chương trình trên lớp với yêu cầu nghề nghiệp.
Vai trò của nghệ sĩ, nhà văn, đạo diễn, nhạc sĩ và nghệ nhân trong đào tạo cũng cần được coi trọng hơn. Sách vở cung cấp hệ thống tri thức, nhưng kinh nghiệm nghề nghiệp thường được truyền qua đối thoại, quan sát và cùng làm việc. Một buổi góp ý bản thảo với nhà văn, một lần tập luyện cùng nghệ sĩ biểu diễn, hay cơ hội theo chân một ê-kíp làm phim có thể mở ra cho người trẻ những bài học mà giáo trình khó thay thế.
Ở góc độ quản lý, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương từng nhận định, những chính sách được triển khai đồng bộ đã góp phần từng bước khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực trong các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch. Thông tin của Bộ cho thấy hệ thống cơ sở đào tạo trực thuộc Bộ có sự tham gia giảng dạy của nghệ nhân, Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú và những người có thành tích chuyên môn cao. Đây là một nguồn lực quý, nhưng để phát huy hiệu quả, việc mời nghệ sĩ tham gia cần được tổ chức có chiều sâu, gắn với mục tiêu học tập cụ thể, không chỉ dừng ở những buổi giao lưu.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt yêu cầu quan tâm đào tạo, đãi ngộ nhân tài văn hóa - nghệ thuật; đồng thời nhìn nhận nguồn nhân lực văn hóa còn bất cập và cơ chế chưa phát huy đầy đủ sức sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ. Định hướng ấy cho thấy đào tạo tài năng cần được xem là một khoản đầu tư cho tương lai văn hóa.
Để một tài năng phát triển thuận lợi, rất cần người thầy nhận ra, thiết chế nâng đỡ, cơ chế đầu tư lâu dài và công chúng sẵn lòng đón nhận những tiếng nói mới. Khi nhà trường không đứng riêng khỏi đời sống nghề nghiệp, khi nghệ sĩ tham gia truyền nghề, khi chính sách tạo được cơ hội thực chất, thì mới có thể đi xa hơn việc “tìm người giỏi”. Đó là hành trình giúp người trẻ có đủ năng lực và tự do để làm nên tác phẩm của riêng mình, góp phần làm giàu đời sống tinh thần của xã hội.
Đào tạo tài năng trẻ
Khi ý tưởng bước ra khỏi giảng đường
Từ sân chơi sinh viên đến hành trình phát triển