Xây dựng, nhân rộng những khu công nghiệp xanh

Trong bối cảnh nhu cầu nước cho sản xuất tiếp tục gia tăng, còn biến đổi khí hậu và đô thị hóa gây sức ép ngày càng lớn lên nguồn nước, tái sử dụng nước thải sau xử lý đang trở thành một hướng đi quan trọng để tiết kiệm tài nguyên, giảm áp lực môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, để giải pháp này được nhân rộng trong các khu công nghiệp, khoảng trống về tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế quản lý cần sớm được hoàn thiện.

Tại nhiều khu công nghiệp, nước sau quá trình sản xuất được thu gom về hệ thống xử lý tập trung. Sau khi xử lý đạt yêu cầu, phần lớn lượng nước này được xả ra nguồn tiếp nhận. Tuy nhiên, ngay bên trong khu công nghiệp, các doanh nghiệp vẫn cần một lượng nước lớn cho một số công đoạn sản xuất không đòi hỏi chất lượng nước ở mức nước sinh hoạt.

Điều này mở ra một hướng đi mới trong việc đưa nước sau xử lý trở lại vòng sản xuất thay vì chỉ xử lý rồi xả bỏ. Các chuyên gia đánh giá, nước thải sau xử lý có thể được tái sử dụng ở nhiều quy mô khác nhau.

Một nghiên cứu mới đây tại Khu công nghiệp DEEP C (Hải Phòng) đã xem xét phương án tái sử dụng khoảng 1.000m³ nước mỗi ngày từ hệ thống xử lý nước thải tập trung có công suất khoảng 6.000m³/ngày đêm để xử lý nâng cao và đưa trở lại phục vụ các nhu cầu sử dụng trong khu công nghiệp. Giải pháp này không chỉ góp phần giảm khai thác nguồn nước cấp mới mà còn nâng cao hiệu quả vận hành hạ tầng kỹ thuật hiện có.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh, Trường đại học Xây dựng Hà Nội, nước sau xử lý sẽ cung cấp cho hệ thống làm mát, tưới cây và rửa đường, hoặc xử lý đến chất lượng cao hơn để phục vụ sản xuất và một phần nhu cầu sinh hoạt. Mỗi phương án đều được phân tích toàn diện về yêu cầu kỹ thuật, hiệu quả tài chính, lợi ích môi trường và mức độ an toàn đối với sức khỏe, qua đó giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu và khả năng đầu tư.

Nước sau xử lý sẽ cung cấp cho hệ thống làm mát, tưới cây và rửa đường, hoặc xử lý đến chất lượng cao hơn để phục vụ sản xuất và một phần nhu cầu sinh hoạt. Mỗi phương án đều được phân tích toàn diện về yêu cầu kỹ thuật, hiệu quả tài chính, lợi ích môi trường và mức độ an toàn đối với sức khỏe, qua đó giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu và khả năng đầu tư.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh, Trường đại học Xây dựng Hà Nội

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là áp dụng phương pháp kết hợp với đánh giá rủi ro sức khỏe. Thay vì chỉ tập trung vào chất lượng nước đầu ra, phương pháp xem xét toàn bộ chuỗi từ lựa chọn công nghệ, vận hành hệ thống, giám sát chất lượng đến quản lý mạng lưới phân phối nhằm bảo đảm nước sau xử lý đáp ứng yêu cầu của từng mục đích sử dụng và hạn chế tối đa các rủi ro đối với con người cũng như môi trường.

Ông Vũ Thái Trường, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) Việt Nam cho rằng, Hướng dẫn kỹ thuật được công bố sẽ hỗ trợ cho các doanh nghiệp và khu công nghiệp trong việc xây dựng, triển khai các dự án tái sử dụng nước tại Việt Nam. Ngoài ra, với các khu công nghiệp sinh thái, mô hình tuần hoàn nước còn có ý nghĩa lớn hơn. Thay vì từng doanh nghiệp tự xử lý và sử dụng nước theo cách riêng lẻ, các doanh nghiệp có thể kết nối với nhau thông qua hệ thống hạ tầng chung. Nước sau xử lý của doanh nghiệp này hoặc của hệ thống xử lý tập trung có thể trở thành nguồn nước cho doanh nghiệp khác. Cùng với trao đổi nguyên liệu, năng lượng và phụ phẩm, tuần hoàn nước còn góp phần hình thành mạng lưới cộng sinh công nghiệp trong khu công nghiệp.

Mặc dù tiềm năng khá rõ, nhưng việc tái sử dụng nước trong các khu công nghiệp hiện vẫn chưa phổ biến. Trong khi đó, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã khuyến khích tái sử dụng nước thải khi đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường và mục đích sử dụng.

Luật Tài nguyên nước năm 2023 cũng đặt ra yêu cầu sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả. Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 của Chính phủ về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế đã quy định về cộng sinh công nghiệp, trong đó cho phép các doanh nghiệp hợp tác để tối ưu việc sử dụng và tái sử dụng nước, nguyên liệu, năng lượng và chất thải.

Điều vẫn thiếu hiện nay là hệ thống quy chuẩn kỹ thuật đầy đủ cho từng mục đích tái sử dụng nước thải sau xử lý. Đây là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp, dù có nhu cầu, vẫn thận trọng khi đầu tư. Bên cạnh tiêu chuẩn kỹ thuật, bài toán kinh tế cũng làm doanh nghiệp đắn đo.

Một hệ thống tái sử dụng chỉ có thể vận hành bền vững khi chi phí xử lý nâng cao, bơm, lưu trữ, phân phối và quan trắc tạo ra mức giá nước đủ hấp dẫn so với nước cấp thông thường. Cùng với đó là cơ chế xác định giá, hợp đồng chuyển giao, quyền và trách nhiệm giữa chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp với doanh nghiệp sử dụng nước.

Bà Diệp Thị Kim Hoàn, Giám đốc Phát triển bền vững, Tổ hợp Khu công nghiệp DEEP C cho biết, với các hoạt động tái sử dụng trong nội bộ, doanh nghiệp có thể chủ động triển khai khi bảo đảm các yêu cầu về môi trường. Nhưng khi nước sau xử lý được chuyển giao cho một doanh nghiệp khác, nhiều vấn đề mới phát sinh như xác định nguồn nước này thuộc loại hình nào, trách nhiệm của các bên ra sao, việc điều chỉnh giấy phép môi trường được thực hiện thế nào.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, muốn mở rộng tái sử dụng nước, trước hết cần xác định rõ yêu cầu chất lượng tương ứng với từng mục đích sử dụng. Liên minh châu Âu quy định chất lượng nước tái sử dụng theo loại cây trồng và phương thức tưới. Nhật Bản đưa ra mức xử lý khác nhau cho tưới cây, cảnh quan, vệ sinh hay các mục đích khác. Singapore phát triển NEWater, đưa nước đã qua xử lý sâu trở thành một phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh nguồn nước.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Khắc Uẩn, Đại học Bách khoa Hà Nội

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Khắc Uẩn, Đại học Bách khoa Hà Nội, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, muốn mở rộng tái sử dụng nước, trước hết cần xác định rõ yêu cầu chất lượng tương ứng với từng mục đích sử dụng. Liên minh châu Âu quy định chất lượng nước tái sử dụng theo loại cây trồng và phương thức tưới. Nhật Bản đưa ra mức xử lý khác nhau cho tưới cây, cảnh quan, vệ sinh hay các mục đích khác. Singapore phát triển NEWater, đưa nước đã qua xử lý sâu trở thành một phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh nguồn nước.

Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, chương trình thí điểm tại Khu công nghiệp DEEP C là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp tham khảo khi lựa chọn giải pháp tái sử dụng nước phù hợp với điều kiện thực tế. Cơ quan quản lý sẽ tiếp tục phối hợp các bộ, ngành, địa phương và đối tác để nghiên cứu, hoàn thiện hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Trước mắt, có thể ưu tiên những lĩnh vực dễ triển khai và ít rủi ro hơn như tưới cây, rửa đường, làm mát hoặc một số công đoạn sản xuất phù hợp. Lâu dài, quy hoạch khu công nghiệp cần tính đến ngay từ đầu mạng lưới cấp nước tái sử dụng, bể chứa, tuyến đường ống riêng và khả năng kết nối giữa các doanh nghiệp. Các dự án hiện hữu cũng cần cơ chế cho phép cải tạo, bổ sung hạ tầng thuận lợi hơn khi hình thành nhu cầu tuần hoàn nước. Cùng với đó, cần từng bước hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật, đồng thời tạo cơ chế khuyến khích đầu tư cho những dự án đem lại lợi ích kép về sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường.