Khi khoa học kể câu chuyện thiêng liêng
Tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vẫn còn những biểu đồ giải trình tự gene, những dãy ký tự ADN và kết quả đối sánh bằng công nghệ NGS-SNP. Phía bên kia phòng thí nghiệm là những mái đầu bạc đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ để biết người thân của mình đang yên nghỉ ở đâu. Khi tên hai liệt sĩ Hoàng Văn Hòa và Trần Văn Can (hy sinh trong cuộc bảo vệ chiến tranh biên giới phía bắc năm 1979) được xướng lên, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và những cuộc đoàn viên sau nửa thế kỷ dường như được xóa nhòa. Đây là hai trong số 5 hài cốt liệt sĩ được xác định danh tính trong hoạt động lấy mẫu thử nghiệm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) bằng công nghệ giám định ADN thế hệ mới.
Việc làm chủ và áp dụng thành công quy trình công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP) trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã được bình chọn là một trong 10 sự kiện khoa học và công nghệ nổi bật năm 2025...
Trong nhiều năm, công nghệ ADN ty thể là phương pháp chủ yếu để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Phương pháp này phù hợp với các mẫu hài cốt chôn cất lâu năm nhưng chỉ cho phép truy tìm quan hệ huyết thống theo dòng mẹ. Trong khi đó, sau hàng chục năm, nhiều thân nhân trực hệ đã qua đời hoặc không còn đủ điều kiện đối sánh. Đặc biệt, điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm khiến ADN trong xương bị phân hủy nghiêm trọng, làm cho tỷ lệ thu nhận ADN đạt tiêu chuẩn giám định bằng công nghệ truyền thống chỉ khoảng 22%.
Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm một giải pháp công nghệ mới có khả năng xử lý hiệu quả các mẫu ADN suy thoái nặng và mở rộng khả năng xác định quan hệ huyết thống.
Theo GS, TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, các nhà khoa học Việt Nam đã phát triển thành công công nghệ giám định ADN thế hệ mới dựa trên sự kết hợp giữa kỹ thuật giải trình tự gene thế hệ mới (NGS) và phân tích hơn 5.400 chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) trên hệ gene nhân. Công nghệ này đặc biệt phù hợp với các mẫu hài cốt liệt sĩ đã phân hủy nặng vì chỉ cần phân tích những đoạn ADN rất ngắn, khoảng 50-70 cặp base.
Điểm nổi bật của công nghệ NGS-SNP là khả năng đọc và phân tích đồng thời hàng nghìn biến thể di truyền. Ngay cả khi ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng do thời gian và điều kiện môi trường, hệ thống vẫn có thể thu nhận đủ dữ liệu để xác định quan hệ huyết thống. Không chỉ truy tìm theo dòng mẹ như công nghệ cũ, NGS-SNP còn cho phép xác định quan hệ theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở rộng phạm vi đối sánh tới 4-5 thế hệ. Đây là bước tiến đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều gia đình liệt sĩ hiện không còn thân nhân trực hệ để phục vụ giám định...
Theo PGS, TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), điểm quan trọng nhất là các nhà khoa học Việt Nam đã làm chủ toàn bộ quy trình, từ tối ưu phương pháp tách chiết ADN, vận hành hệ thống giải trình tự gene thế hệ mới đến xây dựng thuật toán phân tích và đối sánh dữ liệu. Đây là nền tảng để Việt Nam chủ động triển khai công nghệ trên quy mô lớn trong những năm tới, không phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.
TS Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết: “Hiệu quả của công nghệ mới đã được kiểm chứng trong thực tế. Năm 2025, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), từ 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện thu mẫu, các nhà khoa học đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu đối với 54 mẫu, tương đương tỷ lệ 93%. Qua đối sánh với thân nhân của 14 gia đình liệt sĩ, đã xác định được danh tính 5 hài cốt liệt sĩ”.
Theo các nhà khoa học, tỷ lệ thu nhận ADN đạt chuẩn bằng công nghệ NGS-SNP cao gấp khoảng bốn lần so với công nghệ truyền thống. Đây là bước đột phá quan trọng, bởi hàng nghìn mẫu hài cốt trước đây không thể giám định nay đã có thêm cơ hội được xác định danh tính.
Từ phòng thí nghiệm đến chiến dịch quy mô quốc gia
Công nghệ giám định ADN thế hệ mới đang chính thức bước vào giai đoạn triển khai trên phạm vi cả nước. Chiều 17/7, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo quốc gia 515), đã chủ trì cuộc làm việc với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng lãnh đạo các bộ, ngành và bốn đơn vị giám định ADN để nghe báo cáo về kết quả nghiên cứu, khả năng ứng dụng công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP).
Tại cuộc họp, Phó Thủ tướng thống nhất chủ trương tiếp cận và áp dụng đồng bộ công nghệ NGS-SNP tại bốn cơ sở giám định gồm Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Pháp y quân đội (Bộ Quốc phòng), Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) và Viện Pháp y Quốc gia (Bộ Y tế). Đồng thời giao Viện Hàn lâm chủ trì đào tạo, tập huấn, chuyển giao công nghệ trong thời gian từ 6 tháng đến một năm; tiếp tục duy trì song song phương pháp giám định ADN hiện hành để bảo đảm tính liên tục trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Quyết định này đánh dấu bước chuyển quan trọng từ nghiên cứu sang ứng dụng, đồng thời mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ. Lần đầu tiên, công nghệ ADN thế hệ mới do đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu và làm chủ sẽ được triển khai đồng bộ trong toàn hệ thống giám định ADN của cả nước. Đây không chỉ là sự ghi nhận năng lực khoa học trong nước mà còn tạo nền tảng để đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính các liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc...
Nếu công nghệ là “chìa khóa” mở cánh cửa tìm lại danh tính cho các liệt sĩ, thì Chiến dịch “500 ngày đêm” đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chính là thời cơ để chiếc chìa khóa ấy phát huy giá trị trên quy mô quốc gia. Hàng chục nghìn mẫu hài cốt và mẫu sinh phẩm thân nhân sẽ được thu thập, chuẩn hóa và phân tích trên cùng một nền tảng công nghệ, tạo nên nguồn dữ liệu có quy mô lớn chưa từng có, góp phần rút ngắn thời gian đối sánh, nâng cao khả năng xác định danh tính những liệt sĩ còn thiếu thông tin... Theo Cục C06 (Bộ Công an), hiện vẫn còn khoảng 145 nghìn trường hợp liệt sĩ chưa xác định được thân nhân để thu thập mẫu sinh phẩm phục vụ đối chiếu ADN. Điều đó cho thấy, bên cạnh công nghệ, dữ liệu sẽ là yếu tố quyết định hiệu quả của quá trình xác định danh tính.
Xa hơn mục tiêu của Chiến dịch “500 ngày đêm”, hệ thống dữ liệu này sẽ trở thành nền móng để hình thành Ngân hàng Gene quốc gia về liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ. Khi cơ sở dữ liệu được cập nhật đầy đủ và kết nối đồng bộ giữa các đơn vị giám định, mỗi mẫu ADN mới được bổ sung sẽ mở thêm cơ hội để một gia đình tìm lại người thân sau nhiều năm mong đợi.
Mỗi danh tính được xác lập không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm của một gia đình, mà còn khẳng định năng lực làm chủ công nghệ lõi của các nhà khoa học Việt Nam trong việc giải quyết một trong những nhiệm vụ nhân văn và thiêng liêng nhất của đất nước.
Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 515, cả nước hiện vẫn còn hơn 300 nghìn hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính và gần 200 nghìn liệt sĩ chưa được quy tập. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành giám định ADN khoảng 20 nghìn mẫu hài cốt. Ngay trong năm 2026, công nghệ NGS-SNP sẽ tiếp tục được triển khai trên quy mô lớn tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), tạo tiền đề để từng bước mở rộng trên phạm vi toàn quốc.
