Tuy nhiên, việc ứng dụng năng lượng nguyên tử vẫn còn đối mặt không ít khó khăn, thách thức về nhân lực, hạ tầng và chi phí đầu tư.
ỨNG DỤNG THIẾT THỰC TRONG NÔNG NGHIỆP VÀ Y TẾ
Theo Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, mặc dù chưa được sử dụng để sản xuất điện, song năng lượng nguyên tử đã được ứng dụng hiệu quả trong nông nghiệp và y tế. Đây là hai lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng đối với Đồng bằng sông Cửu Long, nơi đang chịu sức ép lớn từ biến đổi khí hậu, nước biển dâng và dịch bệnh phức tạp.
Trong nông nghiệp, bức xạ và đồng vị phóng xạ (kỹ thuật chiếu xạ đột biến) giúp tạo ra nhiều giống cây trồng mới như lúa, bắp, cây ăn trái có năng suất cao, chất lượng tốt, chống chịu sâu bệnh và thích nghi với điều kiện khắc nghiệt, nhất là tình trạng xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng. Bên cạnh đó, chiếu xạ còn giúp khử trùng, tiêu diệt côn trùng, làm chậm quá trình chín, ức chế nảy mầm, kéo dài thời gian bảo quản nông sản. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao giá trị, mở rộng thị trường xuất khẩu cho các mặt hàng nông sản chủ lực của vùng như thanh long, sầu riêng, thủy sản…
Một ứng dụng nổi bật khác là kỹ thuật triệt sản côn trùng bằng bức xạ, giúp kiểm soát hiệu quả các loài gây hại như ruồi đục quả mà không cần dùng thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Phương pháp này vừa bảo vệ mùa màng, vừa bảo đảm an toàn môi trường và sức khỏe con người.
Ngoài ra, các kỹ thuật đồng vị phóng xạ còn được ứng dụng để nghiên cứu và giám sát tài nguyên đất, nước, giúp nông dân quản lý dinh dưỡng, lượng phân bón và nước tưới một cách hợp lý. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long đang đối diện với tình trạng sụt lún, thiếu nước ngọt và suy thoái tài nguyên đất.
Trong y tế, năng lượng nguyên tử góp phần quan trọng vào chẩn đoán và điều trị bệnh, nhất là ung thư. Các kỹ thuật y học hạt nhân sử dụng đồng vị phóng xạ để tạo hình ảnh chi tiết của cơ quan, mô, giúp bác sĩ phát hiện sớm và chẩn đoán bệnh chính xác. Đồng thời, nhiều loại đồng vị được dùng trong xạ trị, tiêu diệt tế bào ung thư, mở ra cơ hội điều trị cho người bệnh. Ngoài ra, chiếu xạ bằng tia gam-ma còn được dùng để tiệt trùng dụng cụ y tế, vật tư tiêu hao, bảo đảm an toàn cho người bệnh và nhân viên y tế.
Bên cạnh những lợi ích rõ rệt, việc ứng dụng năng lượng nguyên tử tại Đồng bằng sông Cửu Long vẫn còn nhiều trở ngại. Trước hết là tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Công nghệ hạt nhân đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, chuyên gia am hiểu vật lý hạt nhân, an toàn bức xạ và kỹ thuật liên quan. Tuy nhiên, lực lượng này tại Việt Nam nói chung, vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng còn mỏng và chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Các nghiên cứu ứng dụng trong nông nghiệp, chẳng hạn tạo giống cây trồng đột biến, phần lớn còn mang tính tự phát, thiếu đầu tư đồng bộ và chưa được định hướng chiến lược rõ ràng. Điều này khiến cho việc phát triển giống cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu địa phương gặp nhiều hạn chế.
Một rào cản khác là chi phí đầu tư. Các thiết bị bức xạ, lò phản ứng nghiên cứu, trung tâm chiếu xạ có giá thành rất cao, vượt quá khả năng tài chính của nhiều doanh nghiệp và địa phương. Hiện tại vùng chưa có trung tâm nghiên cứu hay phòng thí nghiệm chuyên sâu về công nghệ hạt nhân. Cùng với đó, tâm lý e ngại từ một bộ phận người dân và cán bộ quản lý, do chưa hiểu biết đầy đủ về lợi ích và mức độ an toàn, cũng phần nào cản trở việc triển khai. Ngoài ra, việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa thật sự đồng bộ, dẫn tới tiến độ ứng dụng còn chậm, hiệu quả chưa cao.
TIẾP TỤC ỨNG DỤNG NĂNG LƯỢNG NGUYÊN TỬ VÀO SẢN XUẤT, ĐỜI SỐNG
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khải, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nhấn mạnh: Để thúc đẩy ứng dụng năng lượng nguyên tử vào phát triển kinh tế-xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cần sớm ban hành các chính sách cụ thể, ưu đãi nhằm khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức đầu tư. Chính phủ cần có cơ chế hỗ trợ vốn, ưu đãi thuế, lãi suất vay cho các dự án trong nông nghiệp và y tế, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa để huy động nhiều nguồn lực.
Một giải pháp quan trọng là phát triển nguồn nhân lực. Các trường đại học, viện nghiên cứu trong vùng cần mở chuyên ngành liên quan, tăng cường liên kết đào tạo với các cơ sở uy tín trong nước và nước ngoài. Chính sách đãi ngộ thỏa đáng cũng cần được triển khai nhằm thu hút, giữ chân người tài. Hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ, đào tạo chuyên gia, tham gia dự án nghiên cứu chung là hướng đi tất yếu.
Cần Thơ hiện có gần 200 cơ sở bức xạ hạt nhân đang hoạt động, chủ yếu trong lĩnh vực y tế và công nghiệp. Theo Tiến sĩ Ngô Anh Tín, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ, cần đầu tư xây dựng trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm hiện đại về công nghệ hạt nhân tại Đồng bằng sông Cửu Long. Những trung tâm này sẽ đóng vai trò nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực ngay tại chỗ, giúp giảm chi phí và thời gian. Đồng thời, các địa phương cần chú trọng nâng cấp trang thiết bị tại bệnh viện, cơ sở sản xuất để phục vụ cho y học hạt nhân và chiếu xạ nông sản.
Ở góc độ quản lý, Thạc sĩ Nguyễn Thạc Cường, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng: Muốn ứng dụng năng lượng nguyên tử hiệu quả, trước hết phải nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua việc tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức chính xác về lợi ích và tính an toàn. Cơ quan quản lý cần công khai, minh bạch thông tin về an toàn bức xạ, quy trình giám sát, kiểm soát và phòng ngừa rủi ro, từ đó tạo dựng niềm tin cho người dân và doanh nghiệp.
Với định hướng đúng đắn, sự đầu tư đồng bộ và sự chung tay của các cấp, ngành, năng lượng nguyên tử sẽ trở thành một trong những trụ cột khoa học-công nghệ, góp phần đưa Đồng bằng sông Cửu Long phát triển mạnh mẽ, bền vững trong giai đoạn mới.
