"Tấm khiên" bảo vệ người dùng trong kỷ nguyên số
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu được ví như “dầu mỏ” của nền kinh tế số. Dữ liệu cá nhân đã trở thành “nguyên liệu đầu vào” để xây dựng chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Tuy nhiên, song hành với những lợi ích mà dữ liệu đem lại, nhiều rủi ro cũng tiềm ẩn nếu nguồn “dầu mỏ” này không được khai thác và sử dụng đúng cách.
Tình trạng mua bán, rò rỉ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam không còn là lời cảnh báo mà đã trở thành thực trạng nhức nhối. Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, trong 6 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 56 vụ việc liên quan mua bán trái phép dữ liệu cá nhân, với hơn 110 triệu bản ghi dữ liệu bị thu thập và giao dịch bất hợp pháp. Các dữ liệu này bị sử dụng cho nhiều mục đích phạm pháp, từ lừa đảo tài chính, giả danh cơ quan nhà nước đến xâm phạm đời sống riêng tư của người dân.
Sự “dễ tính” trong việc chia sẻ thông tin cá nhân của người dùng, cộng với sự thiếu hụt các chế tài đủ mạnh trước đây, đã biến dữ liệu của hàng triệu công dân thành món hàng béo bở cho các tổ chức lừa đảo xuyên quốc gia. Gốc rễ của vấn đề chính là việc kiểm soát dữ liệu bị buông lỏng.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đã xác lập đầy đủ các quyền dữ liệu cơ bản của công dân, bao gồm quyền được biết, quyền đồng ý, quyền rút lại sự đồng ý, quyền truy cập, chỉnh sửa và yêu cầu xóa dữ liệu cá nhân. Đồng thời, luật cũng quy định rõ trách nhiệm pháp lý của cơ quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp trong toàn bộ vòng đời xử lý dữ liệu, từ thu thập, lưu trữ đến chia sẻ và khai thác.
Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục A05 khẳng định: “Quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân trước đây thường được nhìn nhận như một phần của quyền riêng tư, nhưng trong bối cảnh hiện nay đã trở thành một quyền độc lập, cần được pháp luật ghi nhận và bảo hộ đầy đủ”. Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, khoảng 80% dân số thế giới hiện đang sống trong các khu vực có quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việt Nam không nằm ngoài xu thế đó và việc hoàn thiện khung pháp lý là điều kiện tiên quyết để củng cố niềm tin số, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế-xã hội bền vững.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân ra đời là một lời khẳng định về “chủ quyền số” của mỗi người dùng. Luật cũng buộc các doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ “khai thác tối đa” sang “khai thác có trách nhiệm”. Các doanh nghiệp công nghệ, các đơn vị khai thác dữ liệu giờ đây phải đặt an ninh dữ liệu lên ngang hàng với mục tiêu lợi nhuận.
Khai thác có trách nhiệm, bảo đảm an ninh dữ liệu
Một trong những rào cản lớn đối với việc thực thi pháp luật chính là nhận thức của mỗi cá nhân. Trên thực tế, người dùng Việt Nam vẫn còn khá thờ ơ với việc bảo vệ “dấu chân số” của mình, “dễ tính” trong việc chia sẻ thông tin cá nhân, ít đọc điều khoản sử dụng và sẵn sàng cung cấp dữ liệu cho các ứng dụng, dịch vụ mà không lường hết hệ quả lâu dài. Điều này khiến dữ liệu cá nhân dễ bị thu thập, khai thác sai mục đích và trở thành nguồn “nguyên liệu” cho các hành vi vi phạm pháp luật.
Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông cho rằng, pháp luật dù mạnh đến đâu cũng khó phát huy hết sức mạnh nếu người dân không tự ý thức về “tài sản” của mình. “Người dùng cần hiểu rằng họ là chủ thể thật sự sở hữu dữ liệu cá nhân”, ông Đồng nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, việc nâng cao năng lực bảo vệ dữ liệu phải bắt đầu từ giáo dục. Từ trường học đến công sở, việc phổ biến kiến thức về quyền riêng tư phải trở thành một nội dung thường xuyên, giúp mỗi cá nhân trở thành một “mắt xích an toàn” trong hệ thống an ninh dữ liệu quốc gia.
Luật hóa là điều kiện cần nhưng triển khai kỹ thuật là điều kiện đủ. Từ việc luật hóa đến thực thi vẫn còn rất nhiều thách thức. Theo khảo sát, khoảng 67% số đơn vị đã ban hành các quyết định liên quan bảo vệ dữ liệu cá nhân, tập trung chủ yếu ở các lĩnh vực tài chính-ngân hàng, công nghệ và viễn thông. Tuy nhiên, chỉ khoảng 5,6% số đơn vị thật sự triển khai đầy đủ các biện pháp xử lý dữ liệu theo yêu cầu. “Thách thức lớn nhất hiện nay là thiếu một sơ đồ, bản đồ xử lý dữ liệu rõ ràng tại các tổ chức”, ông Ngô Tuấn Anh, Phó ban An ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, thẳng thắn nhìn nhận.
Điều này phản ánh thực tế nhiều doanh nghiệp khai thác dữ liệu mới dừng ở mức “tuân thủ trên giấy”, chưa xây dựng được hệ thống quản trị dữ liệu bài bản, từ phân định trách nhiệm, lập bản đồ xử lý dữ liệu đến đào tạo nhân sự. Việc thiếu chế tài xử phạt đủ mạnh trong giai đoạn trước cũng khiến một số doanh nghiệp chưa thật sự coi trọng vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân là ưu tiên chiến lược. Luật mới đã quy định mức xử phạt nghiêm khắc: Tối đa 10 lần số tiền thu lợi bất chính hoặc 5% doanh thu năm trước của tổ chức vi phạm. Đây được coi là một “thước đo” kinh tế buộc các doanh nghiệp phải đầu tư nghiêm túc cho hạ tầng bảo mật nếu không muốn đối mặt với các rủi ro pháp lý và tài chính khổng lồ.
Dữ liệu cá nhân không chỉ là vấn đề quyền riêng tư mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân không chỉ nhằm bảo vệ từng cá nhân riêng lẻ, đó còn là hành lang pháp lý để quản lý, khai thác và sử dụng dữ liệu một cách hợp pháp, an toàn; qua đó góp phần bảo đảm an ninh dữ liệu quốc gia trong tiến trình chuyển đổi số. Bảo vệ dữ liệu cá nhân chính là bảo vệ “tài sản số” của nhân dân. Mỗi dòng dữ liệu được bảo vệ sẽ góp phần xây dựng một Việt Nam số an toàn, vững mạnh.
