Giữa sóng dữ, dự án Nhà An Toàn, xây dựng mái ấm vững chãi giữa bão lũ, trở thành điểm tựa mang lại hy vọng và an yên cho hàng nghìn hộ dân.
Ký ức đau thương và ánh sáng từ mái nhà an toàn
Bà Trương Thị Vịnh, 86 tuổi, ở xã Thượng Đức, TP Đà Nẵng lặng nhìn dòng nước đen ngòm chảy qua nhà. Gần một thế kỷ, bà chưa từng chứng kiến cơn lũ dữ dội và đến sớm như vậy. Người dân quen cảnh “sinh ra để chạy, chứ không phải để ở lại”. Năm 2025, ký ức ấy nhói sâu hơn khi giấc mơ ngôi nhà an toàn gần như bị cuốn trôi trong phút chốc.
Không riêng Thượng Đức, cả miền trung ngỡ ngàng trước sự bất thường của thiên nhiên. Biến đổi khí hậu phá vỡ mọi quy luật thời tiết quen thuộc. Từ làng nhỏ bên sông Quảng Trị, tiếng thì thầm “Chưa bao giờ thấy lũ mùa hè” vang lên trong những mái nhà thấp dột, trong ánh mắt thất thần người nông dân nhìn ruộng chín hóa bãi đất trắng xóa. Hàng nghìn mái nhà, mùa màng, công sức bạc trắng dưới dòng nước lũ. Gia đình nghèo chỉ biết gác lại ước mơ an cư, quay cuồng trong vòng xoáy lũ đi, lũ đến. Căn nhà gỗ ọp ẹp của bà Vịnh nghiêng ngả như bè trôi giữa dòng dữ. Đêm tối, tiếng nước gầm rú, bà cùng con dâu vội lên chuồng heo cao nhất, chốn trú tạm bợ giữa cơn lũ về. Vật liệu xây dựng mà gia đình bà đang chuẩn bị để làm móng nhà bị cuốn trôi, vỡ vụn theo dòng nước dữ.
Thế nhưng, giữa những khó khăn ấy, ánh sáng vẫn lóe lên từ chương trình Nhà Chống Lũ. Bàn tay, trái tim và nguồn lực từ cộng đồng đã giúp gia đình bà từng bước vượt qua, tiếp tục dựng lại căn nhà, đặt những viên gạch đầu tiên của sự sống an yên.
Hơn cả chốn trú ẩn
Từ 2013, dự án Nhà An Toàn, phần quan trọng của Nhà Chống Lũ thuộc Quỹ Sống, thắp ngọn lửa hy vọng trong hàng nghìn gia đình dễ tổn thương. Với triết lý “3 cùng” (Co-Design): Cùng thiết kế, cùng đóng góp, cùng xây dựng, dự án không chỉ dựng nhà mà là sự phối hợp sâu sắc giữa cán bộ, kiến trúc sư, chuyên gia, chính quyền địa phương, người dân và cộng đồng. Mái ấm được thiết kế phù hợp sinh hoạt, thích ứng văn hóa, kinh tế và thiên nhiên vùng miền.
Kiến trúc sư trưởng Đinh Bá Vinh chia sẻ: Thiên nhiên và thiên tai mỗi vùng rất khác biệt, ngay trong cùng vùng cũng khác. Không thể áp dụng một mô hình chung. Nếu làm quá an toàn thì chi phí cao, thấp quá thì không đủ bảo vệ. Vì thế, 1.230 căn nhà là 1.230 mô hình riêng biệt, khảo sát và thiết kế theo thực tế.
Mỗi mái nhà là tác phẩm “đo ni đóng giày”, nền sàn nâng cao vượt đỉnh lũ lịch sử, kết cấu chịu lực kiên cố, hệ mái và tường vững chãi, gác tránh lũ tính toán kỹ lưỡng... Nhà vừa vững chãi, vừa linh hoạt để người dân yên tâm sống, làm ăn và bảo vệ những gì quý giá. 7 tiêu chí chọn hộ hưởng lợi là kim chỉ nam, hỗ trợ đúng người, đúng hoàn cảnh: Hộ dân phải nằm trong vùng chịu ảnh hưởng thiên tai hoặc biến đổi khí hậu; Có nhu cầu và động lực xây nhà an toàn, thuộc diện nghèo, cận nghèo hoặc có hoàn cảnh khó khăn; Với đông thành viên và nhân khẩu trẻ; Đất xây dựng phải hợp pháp, không tranh chấp, không thuộc diện quy hoạch hoặc di dời; Hộ dân tham gia toàn bộ quá trình thiết kế và xây dựng để bảo đảm an toàn tuyệt đối...
Dự án hỗ trợ kinh phí 20-35 triệu đồng cho nhà cải tạo, 35-50 triệu đồng cho nhà xây mới, phần còn lại hộ đối ứng nhân công và vật liệu. Tổng chi phí xây dựng mỗi căn không vượt quá 200 triệu đồng, nhằm giảm gánh nặng tài chính và giúp người dân dễ dàng tái thiết cuộc sống.
Những “pháo đài” giữa giông tố
Sau hơn một thập kỷ, 1.230 ngôi nhà đã mọc lên khắp 11 tỉnh, như những bức tường vững vàng chặn đứng sóng dữ, với 9 mô hình nhà trải dài từ biên cương Quảng Ninh đến miền tây sông nước An Giang.
Báo cáo đánh giá tác động của Nhà Chống Lũ năm 2022 cho thấy hiệu quả rõ: 66,9% hộ giảm thiệt hại nhà cửa, 80,99% giảm thiệt hại tài sản; chỉ 1,24% hộ phải sơ tán; 57,14% hộ có thể “ngồi yên” khi thiên tai đến; 90% hộ không còn lo sợ mỗi mùa mưa bão; 96,27% hộ tự tin hơn trong cuộc sống; 85,09% hộ có động lực phát triển kinh tế, hài lòng với cuộc sống. Ông Hồ Tấn Dũng, xã Thượng Đức xúc động: “Cảm ơn dự án, các nhà tài trợ và chính quyền. Cả đời này, đến đời con cháu, chúng tôi không quên khoảnh khắc đón nhận mái nhà an toàn giữa bão lũ”. Gia đình ông Nguyễn Văn Trang, sáu nhân khẩu, từng nhiều lần thức trắng vì sợ lũ. Tháng 6/2025, ngôi nhà mới của họ hoàn thành: Tường bê-tông, mái cao vượt đỉnh lũ lịch sử, gác tránh lũ an toàn. Ngày có nhà mới cũng là ngày con gái ông yên lòng theo chồng. Hàng xóm gọi là “song hỷ lâm môn”.
Những mái nhà ấy không đơn thuần che mưa chắn gió, mà còn nâng đỡ ý chí vươn lên. Bước sang 2026, khi thiên tai còn rình rập, Quỹ Sống kêu gọi xã hội chung tay nhân rộng “điểm tựa” để mỗi mái nhà là ngọn đèn dẫn lối hy vọng và tương lai.
Hơn một thập kỷ, Quỹ Sống đã miệt mài gieo những hạt giống an yên từ một mái nhà đầu tiên, để rồi nảy nở thành cả một cánh rừng điểm tựa giữa sóng dữ. Hành trình ấy được kết tinh trong cuốn sách “Từ một dự án cộng đồng đến Quỹ Sống và Cẩm nang Nhà Chống Lũ” (NXB Lao động). Cuốn sách sẽ được xuất bản online và dịch sang tiếng Pháp. Năm 2023, Quỹ Sống chuyển đổi mô hình từ “Quỹ Hành động vì Cộng đồng” thành “Quỹ của Cộng đồng Hành động”, tập trung kết nối cộng đồng, doanh nghiệp, chính quyền và chuyên gia để thực hiện dự án tại chỗ, hiệu quả và bền vững.
