Khởi nguồn từ làng Xuân Phả, xã Xuân Trường (Thọ Xuân, Thanh Hóa) vùng đất giàu truyền thống lịch sử, nơi phát tích cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lừng lẫy (1418 -1427), Trò Xuân Phả đã trở thành một vùng sáng trong bức tranh văn hóa xứ Thanh. Các nhà nghiên cứu cho rằng trò diễn này xuất hiện từ thời nhà Đinh (968–980) và phát triển rực rỡ dưới triều Lê Sơ.
Mỗi điệu múa trong Trò Xuân Phả là một bức tranh văn hóa dân gian sống động, tái hiện không gian ngoại giao và giao lưu văn hóa đa dạng giữa Đại Cồ Việt và các quốc gia lân bang.
Những điệu trò này kể những câu chuyện về tình đoàn kết, sự hòa hợp và giao lưu văn hóa, thể hiện trí tuệ và tài hoa của người Việt. Trải qua chiều dài lịch sử ngàn năm, di sản này vẫn luôn tỏa sáng, tiếp tục là biểu tượng văn hóa dân gian đặc sắc của dân tộc.
"Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống" - Năm điệu múa dân gian đặc sắc
Hằng năm, từ ngày 10-12 tháng hai âm lịch, Trò Xuân Phả được tổ chức tại di tích Nghè Xuân Phả thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách tham dự, trở thành một lễ hội đặc sắc của vùng đất Thọ Xuân. Các nghệ nhân trong làng luân phiên biểu diễn, từ vẻ huyền bí, lộng lẫy của Trò Chiêm Thành, nét dí dỏm của Trò Tú Huần đến sự mềm mại, mạnh mẽ của Trò Ai Lao.
Năm điệu múa dân gian trong tích Trò Xuân Phả biểu trưng cho "Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống": Trò Hoa Lang (tượng trưng cho Vương quốc Cao Ly); Trò Tú Huần (tượng trưng cho Lục Hồn Nhung); Trò Ai Lao (tượng trưng cho người Thái-Lào); Trò Ngô Quốc (tượng trưng cho một quốc gia cổ đại ở Trung Quốc); Trò Chiêm Thành (tượng trưng người Chăm-pa).
Mỗi điệu múa trong Trò Xuân Phả là một câu chuyện nghệ thuật sống động, khéo léo lồng ghép những thông điệp lịch sử, văn hóa qua từng hình tượng, trang phục và động tác biểu diễn. Di sản này in đậm dấu ấn của sự kết hợp tinh tế giữa nghệ thuật diễn xướng cung đình và dân gian, phản ánh sâu sắc quan niệm thẩm mỹ cùng tâm hồn mộc mạc, sáng tạo của người dân xứ Thanh.
Trong Trò Xuân Phả, điệu múa Chiêm Thành từ làng Đoài, xã Xuân Trường, thực sự cuốn hút. Trang phục được chế tác công phu: chúa uy nghi trong áo lụa đỏ hồng, quân lính khoác áo đậu, tất cả đều vấn khăn vuông đỏ, cùng những chiếc áo phỗng cổ sòi, cổ xiêm. Điệu múa này toát lên vẻ trang trọng và bí ẩn, với hình ảnh chúa đọc văn tế, hai phỗng thành kính dâng hương, và đoàn quân mang mặt nạ gỗ kỳ lạ gợi nhớ mạnh mẽ đến những tượng Chăm cổ xưa.
Trò Hoa Lang (làng Thượng, xã Xuân Trường) mang đến màn trình diễn đầy màu sắc với các nhân vật ông, cháu, mế nàng và mười quân. Trang phục đặc trưng gồm áo dài, mũ cao làm từ da bò, và được nhấn nhá bởi mặt nạ da bò phết sơn trắng, điểm mắt gắn lông công. Chúa đội mũ chạm khắc rồng tinh xảo, còn quân lính đội mũ họa tiết mặt nguyệt. Toàn bộ trang phục của trò Hoa Lang nổi bật với sắc xanh nước biển.
Trò Ai Lao (làng Yên, xã Xuân Trường) trình diễn sống động với mười quân cùng voi và hổ, hòa nhịp tiếng xênh tre. Điệu múa biểu trưng cho sức mạnh săn bắt, đồng thời thể hiện sự uyển chuyển, mềm mại. Chúa đội mũ cánh chuồn, khoác áo chàm xanh. Quân lính đội mũ rễ si, quấn phá ngang vai, chân mang xà cạp, tay cầm xênh tre, mô phỏng cảnh săn bắn, hái lượm. Trang phục đặc trưng là quần dài, áo cánh trắng, quấn xà cạp màu xanh chàm, cùng tấm thổ cẩm dệt hoa văn Lào quàng chéo.
Trò Ngô Quốc (làng Đông, xã Xuân Trường) lại hấp dẫn với hai nàng tiên, ông chúa và mười quân, tất cả đội nón lính, mặc áo màu lam, tay cầm mái chèo. Mở đầu bằng các nhân vật phụ như người bán thuốc, bán kẹo, thầy địa lý với những đoạn múa ngẫu hứng. Trò diễn kết thúc bằng điệu múa chèo thuyền cùng những lời ca trữ tình: “Gió tăm tắp buồm chạy ra khơi/ Chàng về Bắc quốc, em thời An Nam/ Mưa đâu chớp đấy cho cam/ Mưa qua thành Lạng chớp ngàn mây xanh.”
Còn Trò Tú Huần (hay Lục Hồn Nhung) từ làng Trung, xã Xuân Trường, khắc họa hình ảnh bà cố, mẹ và mười người con với 5 cặp, theo độ tuổi từ trẻ đến già (1 đến 5 cái răng). Mũ tre đan úp ngược có lạt tre làm tóc bạc, đội trên miếng khăn vuông vải đỏ bịt đầu. Cụ cố già, người hầu cầm quạt, lượn hai vòng quanh sân nghè, vái chào. Bà mẹ gõ xênh, nhảy theo nhịp ba gần ban thờ, quỳ vái. Mười người con chia thành từng đôi, tiến lùi theo mẹ múa. Trang phục có màu xanh chàm.
Biểu tượng văn hóa Việt trường tồn
Trò Xuân Phả là nơi nghệ thuật dân gian Việt Nam tỏa sáng rực rỡ, phô diễn vẻ đẹp bất tận của văn hóa xứ Thanh và tinh hoa dân tộc. Loại hình diễn xướng này là một tuyệt tác nghệ thuật, kết hợp hài hòa nét trang nghiêm của múa cung đình với sự mộc mạc, phóng khoáng của múa dân gian. Trò Xuân Phả chính là sự kết tinh của tài năng sáng tạo, niềm tự hào dân tộc và chiều sâu lịch sử, tạo nên sức hấp dẫn vượt thời gian.
Trò Xuân Phả vẽ nên một thế giới vừa trang nghiêm, huyền bí, vừa sống động, rực rỡ. Từng vũ điệu, từng âm thanh đều khơi gợi niềm tự hào và tình yêu quê hương đất nước. Bởi vậy, Trò Xuân Phả không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể quý giá của Việt Nam, mà còn là biểu tượng cho sự trường tồn của nghệ thuật dân gian, một báu vật văn hóa xứng đáng được gìn giữ và tôn vinh trên bản đồ văn hóa thế giới.
