Trận chiến cuối cùng của Messi

Năm 2006, trong bài viết trên tờ Der Spiegel, Jorge Valdano thừa nhận: Trong xã hội Argentina, những con người vươn lên bằng xảo trá thường được đánh giá cao hơn những người vươn lên bằng sự ngay thẳng.

Người Argentina có hẳn một cái tên cho hiện tượng ấy: Viveza criolla - "sự khôn lỏi bản địa", một triết lý sống ít nhiều biện minh cho việc phải vươn tới thành công kể cả khi phải dẫm đạp lên công bằng. Trong khu ổ chuột Buenos Aires, sự khôn lỏi không phải một lựa chọn đạo đức; nó là một kỹ năng sinh tồn. Diego Maradona, như Valdano thừa nhận, là nhân dạng hoàn hảo nhất của quan điểm này.

20 năm sau, tại Atlanta, Argentina gặp lại đúng đối thủ đã giúp viveza criolla có khoảnh khắc bất tử: Người Anh. Nhưng lần này, người dẫn đầu đoàn quân áo trắng xanh là một con người được nhào nặn từ chất liệu ngược hẳn - cần mẫn, ít nói, ngay thẳng và có phần nhạt nhẽo - Lionel Messi.

Bóng đá, vốn ưa sắp đặt những cuộc hẹn định mệnh, đã giấu kín cuộc hẹn lịch sử này suốt hai thập kỷ: Sáu kỳ World Cup, hơn 200 trận cho tuyển quốc gia, Lionel Messi chưa một lần nào - dù chỉ là giao hữu - đối đầu với đội tuyển Anh. Cuộc hẹn quan trọng nhất của cầu thủ Argentina vĩ đại nhất còn sống đã bị bỏ quên. Cho đến lúc này.

Viveza criolla - Lò rèn thần thoại Argentina

Muốn hiểu vì sao trận đấu này lớn hơn một trận bán kết, phải quay lại buổi chiều 22/6/1986 ở sân Azteca, Mexico City. Bốn năm sau cuộc chiến Falkland/Malvinas - cuộc chiến mà Argentina thua, mất hàng trăm sinh mạng của những người lính trẻ, và mang theo một vết thương quốc thể vẫn há miệng - Argentina gặp Anh ở tứ kết World Cup.

Trong bốn phút của hiệp 2, Maradona làm rung chuyển thế giới với một cú đúp nghịch lý nhất lịch sử bóng đá: Một bàn bằng tay, gian lận trắng trợn, được chính ông gọi tên là "Bàn tay của Chúa"; và một bàn được bầu chọn là bàn thắng đẹp nhất thế kỷ, khi Maradona rê bóng qua nửa đội hình Anh trước khi sút vào lưới trống.

Người Anh nhìn bàn thắng đầu tiên như một vụ trộm không thể tha thứ. Người Argentina nhìn nó như màn báo thù mang tầm sử thi. Vết thương Falkland/Malvinas được chữa lành bằng chính bàn tay của một đứa con khu ổ chuột. Họ gọi bàn thắng ấy là hiện thân vật lý của viveza criolla, hiện thân của chính những con hẻm nơi Maradona lớn lên.

Maradona trở thành anh hùng dân tộc theo cách mà không danh hiệu nào có thể tạo ra. Ông không đại diện cho phần đẹp nhất của Argentina. Ông đại diện cho toàn bộ Argentina - cả ánh sáng lẫn bóng tối, cả thiên tài lẫn sự lươn lẹo, cả bàn thắng thế kỷ lẫn bàn tay của Chúa. Người Anh không chỉ là nạn nhân của thần thoại Maradona. Họ trở thành điều kiện để thần thoại ấy tồn tại.

Nhưng luận điểm của Valdano trên Der Spiegel không phóng chiếu chỉ từ “Bàn tay của Chúa”. Trong cuốn La pasión según Valdano - "Niềm đam mê theo Valdano", ông phân tích cách những "chiến công" mờ ám hòa nhập vào bản sắc của cầu thủ Argentina. Albiceleste sẵn sàng làm tất cả để chiến thắng, điển hình là vụ “đầu độc” hậu vệ Branco của Brazil tại World Cup 1990.

Một chai nước bị nghi bỏ thuốc an thần được ban huấn luyện Argentina đưa cho hậu vệ Branco của Brazil giữa trận chiến ở vòng 1/8. Ngay sau khi uống nước, hậu vệ trái của Brazil thấy chóng mặt, chân như đeo chì và không thể vận động với cường độ như cũ. Argentina thắng chung cuộc 1-0 nhờ pha solo của Maradona trong vòng vây hậu vệ Brazil trước khi dọn cỗ cho Claudio Caniggia.

Oscar Ruggeri về sau xác nhận mưu kế trong tự truyện. Chính Maradona sau này, trong chương trình Mar de Fondo trên kênh Tyvc Sports của Argentina tháng 4/2005, cũng thừa nhận những lời cáo buộc của Branco là đúng sự thật. Dư luận và báo chí Brazil phẫn nộ suốt nhiều năm, nhưng vô ích. Nhà báo Argentina, Ezequiel Fernández Moores, viết trong cuốn Juego, luego existo (Tôi chơi bóng, vì vậy tôi tồn tại), đó là "viveza criolla cực đoan".

Màn “đầu độc” ấy của Argentina nó không trở thành vết nhơ bị che giấu, nó trở thành một huyền tích được kể lại với nụ cười trong văn hóa dân gian bóng đá xứ tango.

Việc tìm kiếm chiến thắng bằng mọi cách, như Valdano viết, nằm trong huyết quản của người Argentina.

Cuộc thương lượng của Messi

Nhưng Valdano hay người Argentina chắc cũng khó tưởng tượng nổi một ngày hệ giá trị ấy trước một phép thử chưa từng có, cũng bởi một con người chưa từng xuất hiện: Messi.

Cuộc đời Maradona là sự hỗn loạn đẹp đẽ: Vinh quang và tự hủy rút ra xen kẽ như những quả bóng trong lồng xổ số.

Cuộc đời Messi là phản đề tuyệt đối: Rời Argentina từ nhỏ, tiêm hormone tăng trưởng từ năm 11 tuổi theo đúng phác đồ, im lặng chịu đựng những lời chê bai từ chính quê nhà, thua bốn trận chung kết, quay lại, thua tiếp và chinh phục tất cả.

Không hỗn loạn như Maradona, Messi làm tất cả theo kế hoạch, vận hành nó bền bỉ, chuyên nghiệp, thầm lặng trong hơn 20 năm qua. Sự xuất hiện và vươn dậy của Messi đặt ra câu hỏi lớn cho xã hội Argentina trong hai thập kỷ qua: Một dân tộc đã tự định nghĩa mình bằng sự hỗn loạn của Maradona, liệu có thể học cách yêu một kế hoạch như Messi?

Câu trả lời không đơn giản như tất cả tưởng tượng. Ngay trong tuần lễ Argentina nâng cúp vô địch thế giới năm 2022, một cuộc chiến diễn giải đã nổ ra trên báo chí nước này. Tờ El Destape đăng một tiểu luận gay gắt, cáo buộc rằng một số thế lực đang lợi dụng cơn say tập thể để phát động chiến dịch "Desmaradonización" - gạt bỏ hình tượng ngự trị của Diego và đặt Messi vào ngai vàng.

Đằng sau bài viết tố cáo này là một mỹ học phân biệt giai cấp về "chất Argentina" - như thể Messi được đúc từ "chất liệu khác", ngoan ngoãn và lễ độ, đúng mẫu lãnh đạo mà giới tinh hoa mong muốn, để dùng làm thuốc tẩy xóa dần ký ức về Bàn tay của Chúa. Nói cách khác: với một bộ phận Argentina, ngay cả việc đặt câu hỏi "Messi ngay thẳng có thay thế được Diego khôn lỏi không?" cũng được xem là một âm mưu.

Nhưng cùng lúc ấy, một dòng chảy ngược cũng thành hình. Trên Infobae, một bài bình luận mang tựa đề "La nueva Argentina de Messi" - “Nước Argentina mới của Messi” - mô tả điều chưa từng có: Khoảng năm triệu người đổ ra đường trong lễ ăn mừng lớn nhất lịch sử đất nước, và gần như không có sự cố nào.

Tác giả nhận xét rằng đám đông tự bảo nhau đừng làm hỏng bữa tiệc, bởi "điều cuối cùng chúng ta muốn là làm Leo thất vọng" - rồi buông một câu hỏi lửng lơ: Nếu 45 triệu người Argentina cùng bắt chước con người ấy thì sao? Lần đầu tiên, một thần tượng bóng đá được đề xuất công khai như một mô hình hành vi công dân.

Giới học thuật thì thận trọng hơn cả hai phe. Pablo Alabarces - nhà xã hội học của Đại học Buenos Aires, người nghiên cứu văn hóa bóng đá Argentina - đưa ra một phân định lạnh lùng: Messi "là một thần tượng thể thao, nhưng không phải anh hùng như Maradona". Theo ông, những lãnh tụ quần chúng thực sự của Argentina là Perón, Evita, Maradona - những người gánh trên mình vai trò đại diện đám đông.

Messi không đảm nhận vai trò nào trong số đó, và phía trên anh vẫn là "cái bóng không thể thay thế" của Diego.

‘Đức hạnh, không phải khuyết điểm’

Nhưng có một sự thật tất cả đều phải thừa nhận: Messi đã và đang khiến người Argentina tìm cách thừa nhận anh trong tiềm thức. Valdano những năm gần đây gọi Messi là "thiên tài đầu tiên của thế kỷ 21 - Maradona là thiên tài cuối cùng của thế kỷ 20", và mô tả sự trỗi dậy của Messi sau khi Diego qua đời như "một sự thay thế gần như kỳ diệu, để chúng ta có thể tự hào về bóng đá Argentina thông qua một nhân vật đại diện cho chúng ta".

Khi nói về màn ăn mừng khiêu khích tuyển Hà Lan của Messi tại Qatar - Valdano bảo vệ El Pulga nó bằng chính từ vựng của viveza: “Đó là khoảnh khắc "thở ra chất bóng đá", đưa tất cả về sân đất bụi potrero; bóng đá không phải một màn trình diễn đạo đức, nó có sự điên rồ, có đam mê, có astucia - sự tinh quái”.

"Tôi coi đó là đức hạnh, tuyệt đối không phải khuyết điểm", ông nói. Lịch sử cũng biết cách kết nối Messi với tiềm thức của người Argentina. Ngày 22/6/2026 - tròn 40 năm sau ngày Maradona lập cú đúp lịch sử vào lưới tuyển Anh - Messi cũng lập cú đúp vào lưới Áo để trở thành cây săn bàn vĩ đại nhất lịch sử các kỳ World Cup, vượt qua Miroslav Klose.

Báo chí Argentina viết rằng từ nay đỉnh Olympus của ngày 22/6 được chia đôi. Phóng viên La Nación, tường thuật từ nước Mỹ, đi xa hơn: World Cup đầu tiên Messi đá với tư cách đương kim vô địch đã khép lại cuộc tranh cãi kéo dài hàng thập kỷ - "Không còn là Maradona hay Messi, mà là Diego và Leo".

Trong những bài viết từ Bắc Mỹ hè này, người ta bắt đầu gán cho Messi một từ mà trước đây chỉ dành cho Diego: picardía - sự tinh quái. Argentina không từ bỏ viveza criolla. Argentina tái định nghĩa Messi để anh trở thành một-người-Argentina.

Căn phòng cuối của ngôi đền

Điều gì sẽ chờ đợi Messi và Argentina tại bán kết trước Anh? Về mặt danh hiệu, Messi không cần trận đấu này. Về mặt kỷ lục, anh cũng không. Nhưng có một thứ Messi chưa từng có cơ hội chạm tới, đơn giản vì lịch thi đấu chưa bao giờ cho phép: căn phòng sâu nhất trong ngôi đền thần thoại Argentina - căn phòng chỉ mở cửa cho những ai bước qua người Anh.

Maradona trở thành anh hùng dân tộc nhờ bốn phút trước người Anh, khi ông trả một món nợ chiến tranh bằng cả gian lận lẫn thiên tài, và buộc cả dân tộc soi vào ông như soi gương.

Messi bước vào căn phòng ấy với một bộ chìa khóa hoàn toàn khác. Không có Falkland/Malvinas nóng bỏng phía sau lưng. Không có nhu cầu báo thù. Và gần như chắc chắn, sẽ không có bàn tay nào giơ lên trong vòng cấm.

Nếu Messi loại Anh khỏi World Cup, anh sẽ làm điều đó theo cách của anh: bằng một đường chuyền không ai thấy ngoài anh, bằng một quả phạt trực tiếp trong im lặng, bằng thứ bản năng thiên tài đã được thuần hóa tới mức tự nhiên như hơi thở. Lần đầu tiên trong lịch sử, Argentina có thể đánh bại nước Anh ở World Cup mà không cần đến bóng tối. Trận đấu vĩ đại nhất của viveza criolla có thể được tái diễn - và chiến thắng - bằng sự ngay thẳng.

Đó là lý do trận bán kết này có thể lớn hơn cả trận chung kết. Nó là phép thử cuối cùng cho câu hỏi mà Valdano đặt ra 20 năm trước. Nếu Messi thắng Anh theo kiểu Messi, dân tộc từng phong thánh cho một bàn tay gian lận sẽ có trong tay phiên bản đối xứng hoàn hảo: cùng một đối thủ, cùng một sân khấu World Cup, nhưng ánh sáng thay cho bóng tối. Khi ấy, huyền thoại Mexico 1986 không bị xóa - nó được hoàn tất.

Bàn tay của Chúa và bàn chân của Leo, hai nửa của cùng một câu chuyện dân tộc, cuối cùng khép lại thành vòng tròn.

Có một cảnh phim cũ bỗng trở nên thấm thía vào những ngày này. Naples, 2008, đoạn kết bộ phim tài liệu "Maradona by Kusturica": Manu Chao ôm guitar, ngồi hát trước mặt chính Diego một bài ông viết riêng cho bộ phim - La Vida Tómbola. "Si yo fuera Maradona, viviría como él" - nếu tôi là Maradona, tôi sẽ sống như anh ấy.

Một nghìn quả pháo hoa, một nghìn người bạn, sống ở cường độ một nghìn phần trăm. Bởi vì cuộc đời, như tên bài hát, là một trò xổ số - hỗn loạn, bất trắc, và đẹp đẽ.

Cuộc đời Messi chưa bao giờ giống một trò xổ số. Nhưng có lẽ nó vẫn là một trò xổ số: sau hai mươi năm, sau sáu kỳ World Cup, sau khi mọi quả bóng vinh quang đã được rút ra, lồng cầu vẫn giữ lại đúng một quả - quả mang tên kẻ thù truyền kiếp - để dành cho đêm gần cuối cùng của sự nghiệp vĩ đại nhất lịch sử.

Valdano từng viết rằng người Argentina yêu kẻ vươn lên bằng xảo trá hơn kẻ vươn lên bằng ngay thẳng. Hai mươi năm sau, chính ông gọi Messi là thiên tài đầu tiên của thế kỷ 21.

Argentina chưa bao giờ đổi câu trả lời cho câu hỏi ai đại diện cho căn tính xứ tango. Họ chỉ được số phận nuông chiều đến mức không phải chọn mà thôi: Cả Maradona lẫn Messi đều là những tấm gương phóng chiếu khát vọng và căn tính của người Argentina.

Và trước người Anh tại bán kết World Cup 2026, tấm gương thứ hai có cơ hội phản chiếu nốt phần sâu nhất của căn cước Argentina với viveza criolla - phần mà cho đến giờ, chỉ duy nhất Maradona từng chạm tới.