Mặc dù các địa phương đã có nhiều giải pháp để nâng cao chất lượng sản phẩm, hướng đến trái cây xuất khẩu bền vững nhưng tình trạng “được mùa, mất giá; được giá, mất mùa” thường xuyên diễn ra.
Nhà vườn thua lỗ
Từ sau Tết Nguyên đán 2025 đến nay, giá sầu riêng tại tỉnh Tiền Giang liên tục duy trì ở mức rất thấp và hiện vẫn chưa có dấu hiệu phục hồi. Ngày 10/6, giá sầu riêng Monthong (giống Thái Lan) loại A tại các vựa thu mua ở huyện Cai Lậy, Cái Bè và thị xã Cai Lậy chỉ khoảng 75.000 đồng/kg, loại B còn 55.000 đồng/kg; trong khi giống Ri 6 loại A có giá khoảng 45.000 đồng/kg, loại B chỉ 30.000 đồng/kg.
Gia đình ông Trần Văn Banh, ngụ xã Mỹ Lợi B (huyện Cái Bè, Tiền Giang), trồng 0,4 ha sầu riêng giống Ri 6 được 5 năm tuổi, vừa thu hoạch được 4 tấn trái. Ông chia sẻ: “Đây là năm đầu tiên vườn cho trái sau nhiều năm chăm sóc. Tổng chi phí đầu tư từ trồng đến khi thu hoạch gần 1 tỷ đồng. Thế nhưng, bán ra chỉ thu được khoảng 70 triệu đồng. Số tiền ấy không đủ chi phí phân bón, thuốc xử lý cho vụ kế tiếp”.
Nông dân tỉnh Bến Tre cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Năm trước, người trồng sầu riêng còn lãi lớn, thì năm nay hầu hết chỉ hòa vốn, thậm chí lỗ. Ông Nguyễn Văn Tấn, xã Thành Triệu (huyện Châu Thành) cho biết: “Tuần rồi, tôi bán được 3,5 tấn sầu riêng Ri 6 với giá 30.000 đồng/kg. Mức giá này không đủ bù đắp chi phí đầu tư và chăm sóc. Vườn cạnh nhà tôi còn bán thấp hơn, chỉ 26.000 đồng/kg. Khi vào chính vụ, giá có thể còn xuống nữa”.
Tương tự, mít Thái, từng là cây trồng mang lại thu nhập ổn định, cũng đang rớt giá mạnh tại Tiền Giang và nhiều tỉnh lân cận. Giá hiện tại chỉ từ 500- 1.000 đồng/kg, khiến nhiều nhà vườn chán nản, không mặn mà chăm sóc. Ông Nguyễn Văn Nuôi, xã Mỹ Thành Bắc (huyện Cai Lậy) cho hay: “Tôi trồng 400 gốc mít Thái, đến kỳ thu hoạch thì thương lái hẹn mua giá 1.000 đồng/kg. Nhưng sau vài ngày, họ trả giá chỉ còn 500 đồng/kg, rồi không quay lại. Cuối cùng, tôi phải tự chở ra vựa bán với giá 1.000 đồng/kg, lỗ nặng”.
Tại tỉnh Vĩnh Long, cam sành, loại trái cây đặc sản, cũng đang rơi vào vòng luẩn quẩn “trúng mùa, rớt giá”. Ông Nguyễn Tấn Phương, Giám đốc Hợp tác xã Phương Thúy (xã Vĩnh Xuân, huyện Trà Ôn) cho biết: “Hợp tác xã thu mua cam sành loại A, B chỉ từ 3.000-4.000 đồng/kg, quả không đẹp chỉ còn 2.000 đồng/kg. Với giá này, nông dân gần như không có lãi”. Địa bàn tỉnh hiện có khoảng 18.000 ha cam sành. Giá cả bấp bênh, đầu ra bế tắc đã khiến nhiều hộ nông dân phá bỏ vườn cam để chuyển sang trồng cây khác.
Các giải pháp chưa mang lại hiệu quả
Theo các chủ vựa trái cây lớn ở Đồng bằng sông Cửu Long, giá trái cây giảm mạnh chủ yếu do các địa phương đồng loạt vào mùa thuận, sản lượng tăng vọt, trong khi đầu ra gặp nhiều rào cản. Ông Lê Văn Trường, chủ vựa trái cây tại xã Mỹ Lợi A (huyện Cái Bè, Tiền Giang) cho rằng: “Thị trường nhập khẩu truyền thống đang siết chặt các tiêu chuẩn, cho rằng mít, sầu riêng của Việt Nam không đạt chất lượng. Không chỉ nhà vườn gặp khó mà thương lái cũng lao đao. Nhiều người đặt cọc rồi phải bỏ vì thu mua sẽ càng lỗ thêm”.
Hiện nay, tỉnh Tiền Giang có khoảng 84.000 ha cây ăn trái với sản lượng hơn 1,7 triệu tấn/năm. Trong đó, nhiều loại trái cây đặc sản như sầu riêng, thanh long, xoài cát Hòa Lộc, khóm… đã được cấp 284 mã số vùng trồng, tổng diện tích hơn 20.400 ha. Tuy nhiên, theo Giám đốc Sở Công thương tỉnh Tiền Giang Lưu Văn Phi, để xuất khẩu trái cây bền vững và giảm áp lực tiêu thụ trong nước, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp theo chuỗi giá trị. Việc canh tác cần tuân thủ quy trình sạch, an toàn, thu hoạch đúng thời điểm và sơ chế-bảo quản đúng chuẩn mới có thể nâng cao năng lực cạnh tranh.
Tại tỉnh Bến Tre, diện tích trồng sầu riêng khoảng 2.760 ha, trong đó hơn 1.900 ha đang cho quả với sản lượng bình quân hơn 24.000 tấn/năm. Tỉnh đã xây dựng được 15 mã số vùng trồng, diện tích 443 ha. Ông Đoàn Văn Đảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bến Tre cho biết: “Ngành nông nghiệp đang phối hợp các địa phương thực hiện nghị quyết của Tỉnh ủy về xây dựng vùng sản xuất tập trung gắn với phát triển chuỗi giá trị theo nhóm sản phẩm chủ lực, trong đó có cây sầu riêng. Trọng tâm là áp dụng tiêu chuẩn GAP và các hình thức sản xuất an toàn, có truy xuất nguồn gốc, xây dựng vùng nguyên liệu lớn, mã số vùng trồng nội địa và xuất khẩu để bảo đảm đầu ra ổn định, hạn chế tình trạng cung vượt cầu”.
Đồng bằng sông Cửu Long đang bước vào chính vụ thu hoạch trái cây, sản lượng tăng mạnh. Tuy nhiên, nông dân không thể yên tâm vì đầu ra bấp bênh, giá cả rớt mạnh. Việc phụ thuộc vào các thị trường nhập khẩu truyền thống như Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc... tiếp tục bộc lộ những bất cập. Mỗi địa phương đều đã triển khai nhiều giải pháp, nhưng nhìn chung việc thực hiện còn thiếu quyết liệt, thiếu tính đồng bộ và liên kết vùng chưa hiệu quả.
Tình trạng “được mùa mất giá, được giá mất mùa” sẽ còn tiếp diễn nếu không có những chuyển biến thực chất trong tư duy sản xuất và cơ chế tổ chức thị trường nông sản. Đã đến lúc cần phát huy vai trò điều tiết của Nhà nước trong quy hoạch vùng trồng, hỗ trợ nông dân chuyển đổi phương thức sản xuất, tăng cường năng lực chế biến, bảo quản sau thu hoạch, mở rộng thị trường xuất khẩu.
