Tại Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam (xã Thung Nai, Phú Thọ) đã mở ra một không gian độc đáo và những câu chuyện truyền cảm hứng.
Lưu giữ tinh hoa trí tuệ Việt
Lễ khai trương trưng bày được tổ chức trang trọng với sự hiện diện của đại diện nhiều Bộ, ban, ngành cùng đông đảo nhà khoa học, học sinh, sinh viên. Sự kiện là kết quả của hơn một năm chuẩn bị công phu, dựa trên kho tư liệu mà Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam (MEDDOM) đã kiên trì sưu tầm, gìn giữ suốt gần 20 năm qua. Hàng trăm chuyến điền dã, hàng nghìn giờ phỏng vấn, sưu tầm và xử lý tư liệu đã được các cán bộ MEDDOM thực hiện. Nhiều nhà khoa học mà MEDDOM từng phỏng vấn, ghi lại câu chuyện nay đã không còn nữa nhưng ký ức, di sản mà họ để lại đã trở thành một phần quan trọng của di sản dân tộc.
Trong không gian trưng bày, lịch sử của nhiều ngành khoa học Việt Nam được tái hiện sinh động và xúc động. Đó là câu chuyện GS, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa từ Pháp trở về Việt Nam và đặt nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng; là GS Từ Giấy sáng lập tờ báo Vui sống để phổ biến kiến thức phòng bệnh trong dân chúng và quân đội; là GS Bùi Đại với 5 lần vào chiến trường B ác liệt để góp phần dập tắt những ổ dịch sốt rét hoành hành; hay GS Tạ Quang Bửu đề xuất phương châm đào tạo trí thức “Ba tốt” và để lại di cảo quý giá trong cuốn sách “Sống”. Câu chuyện về các nhà khoa học nông nghiệp như GS, Anh hùng Lao động Lương Định Của; GS Bùi Huy Đáp; GS Đào Thế Tuấn; GS, Anh hùng Lao động Vũ Tuyên Hoàng... cũng là những kỳ tích đã góp phần đưa Việt Nam từ một quốc gia trải qua nạn đói khủng khiếp năm 1945 trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới...
“Chúng tôi càng nghiên cứu, càng nhận rõ trong họ có một “trái tim rực lửa”: lửa của lòng yêu nước, lửa của đam mê khoa học và tinh thần dấn thân”, TS Trần Bích Hạnh, Phó Giám đốc MEDDOM cho biết. Với chị, niềm hạnh phúc lớn nhất của những người thực hiện không chỉ là lễ khai trương, mà là khi các nhà khoa học, đồng nghiệp, gia đình họ rưng rưng nước mắt hay tự hào mỉm cười trước những bức ảnh, trang bản thảo viết tay hay kỷ vật giản dị mà quý giá. “Khoảnh khắc ấy là minh chứng cho nỗ lực gìn giữ và kể lại lịch sử đã chạm được đến trái tim người xem. Từ đó, di sản không chỉ là tri thức mà còn là tình yêu đất nước, khát vọng cống hiến, tiếp tục được lan tỏa”, chị Bích Hạnh nói.
Trưng bày giới thiệu 150 nhà khoa học tiêu biểu, gần 200 tài liệu, hiện vật quý được chọn lọc từ hơn 1 triệu hiện vật mà Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam lưu giữ. Các chủ đề chính gồm: “Bảo vệ Tổ quốc” - tôn vinh những nghiên cứu phục vụ kháng chiến; “Xây dựng và phát triển đất nước” - ghi dấu công trình khoa học góp phần phát triển nông nghiệp, y tế, giáo dục, quốc phòng, công nghệ, môi trường... từ sau hòa bình lập lại đến nay.
Dự kiến Trưng bày sẽ kéo dài 5 năm, hiện vật và nhân vật được thay đổi định kỳ. Cách tiếp cận dựa vào lời kể nhân chứng và kỷ vật gắn bó với cuộc đời nhà khoa học giúp công chúng có trải nghiệm gần gũi, chân thực.
Trao truyền tình yêu và khát vọng
GS, TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Anh Trí - người sáng lập Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam - kỳ vọng ngày càng nhiều công chúng biết đến và hiểu rõ hơn giá trị to lớn của những cống hiến này. Ông nhấn mạnh: “Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam là một địa chỉ tin cậy để các nhà khoa học gửi gắm tài liệu, hiện vật (vật thể và phi vật thể) cho đất nước, cho thế hệ mai sau. Bên cạnh đó, công viên còn là một địa điểm đáng đến để tham quan, học tập, tìm hiểu và rèn luyện, nhất là giới trẻ”.
Những điều đó càng rõ nét khi bắt gặp hình ảnh GS, TS Nguyễn Đức Ngữ, một trong những chuyên gia khí tượng hàng đầu Việt Nam, ở tuổi 88 vẫn cặm cụi viết thêm ghi chú bên cạnh gian trưng bày về mình. Một chi tiết nhỏ nhưng gợi mở chân dung bao thế hệ trí thức gắn bó trọn đời với khoa học và đất nước. Đến tham quan trưng bày, TS, MC Kim Nguyên Bảo chia sẻ: “Khoa học không có biên giới, nhưng nhà khoa học có Tổ quốc”. Anh cho rằng, cách Hà Nội chỉ hai giờ di chuyển, đây chắc chắn sẽ là một “trường học yêu nước” cho học sinh, sinh viên, các gia đình và tập thể. Không gian bảo tàng kết hợp công viên di sản, dịch vụ dã ngoại, đào tạo kỹ năng sống, mang đến trải nghiệm vừa giáo dục, vừa văn hóa.
Những câu chuyện trưng bày không chỉ dừng lại ở quá khứ mà còn nối dài tới hiện tại. Từ các trí thức như bác sĩ Trần Hữu Tước, kỹ sư Phạm Quang Lễ (tức GS Trần Đại Nghĩa), kỹ sư Võ Quý Huân, kỹ sư Võ Đình Quỳnh... từ bỏ cuộc sống đủ đầy ở Pháp để theo bước Hồ Chủ tịch về nước, cho đến thế hệ khoa học gia hôm nay vẫn ngày đêm tận lực, tất cả tạo thành một hành trình xuyên suốt, khẳng định vai trò trí thức với vận mệnh dân tộc. Trong dòng chảy ấy, MEDDOM - trung tâm đầu tiên duy nhất ở Việt Nam chuyên nghiên cứu, bảo tồn, lưu giữ giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể từ hồi ức, hiện vật của các nhà khoa học - đã trở thành “nơi giữ hồn ký ức khoa học”.
Trưng bày lần này là minh chứng cho sự phối hợp hiệu quả giữa MEDDOM và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA). Đó cũng là cam kết chung trong việc bảo tồn, phát huy di sản khoa học, đồng thời lan tỏa những thành tựu đầy cảm hứng đến cộng đồng, như một lời nhắn nhủ từ những gian trưng bày: bất cứ nơi nào có hòa bình, phát triển, nơi đó có dấu ấn của trí thức.
