Trang trại chết chóc
Theo Reuters, sự việc bắt đầu khi một nhóm tình nguyện viên tìm kiếm người thân mất tích nhận được thông tin ẩn danh về một ngôi mộ tập thể. Khi đến nơi, họ phát hiện 3 lò hỏa táng ngầm dưới lòng đất, hàng trăm mảnh xương, thi thể cháy, hơn 1.000 vật dụng cá nhân, bao gồm 200 đôi giày, quần áo, ba-lô, cùng các bức tượng thần chết Santa Muerte - một biểu tượng thường liên quan các băng đảng ma túy.
Văn phòng Công tố bang Jalisco nghi ngờ trang trại này là cơ sở của băng đảng có tên gọi là “Jalisco thế hệ mới” (CJNG), một trong những tổ chức tội phạm bạo lực nhất Mexico, vốn kiểm soát khu vực này. Cuộc điều tra ban đầu cho thấy, trang trại từng được lực lượng an ninh kiểm tra vào tháng 9/2024, nhưng không phát hiện gì bất thường, làm dấy lên nghi ngờ về hiệu quả giám sát và khả năng “đi đêm” giữa băng đảng và một số quan chức địa phương để che giấu địa điểm đáng ngờ này. Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum đã lập tức yêu cầu điều tra toàn diện. Trong cuộc họp báo ngày 20/3, bà tuyên bố: “Chúng ta không thể để những hành động man rợ như thế này tiếp diễn”.
Bộ trưởng Tư pháp Mexico Alejandro Gertz Manero cũng lên tiếng xác nhận sự nghiêm trọng của vụ việc. Ông cho biết: “Chúng tôi đã tìm thấy hài cốt người tại trang trại bỏ hoang này, nhưng chưa thể xác định đây là trại huấn luyện hay nơi xử lý thi thể”. Theo Mexico News Daily, số lượng nạn nhân chính xác chưa được xác định, song các nhà điều tra ước tính có thể lên đến hàng trăm người dựa trên số lượng hài cốt và vật dụng. Sự kiện này không chỉ phơi bày mức độ tàn bạo của CJNG mà còn đặt ra câu hỏi lớn về khả năng kiểm soát bạo lực băng đảng của chính quyền Mexico.
Khu vực Jalisco từ lâu là điểm nóng của CJNG, với các hoạt động buôn ma túy, tống tiền và thanh trừng đối thủ. Việc sử dụng lò hỏa táng ngầm cho thấy băng đảng này đã phát triển phương thức tinh vi để tiêu hủy bằng chứng, gây khó khăn cho quá trình điều tra. Sự việc này là lời cảnh báo rõ ràng về mối đe dọa từ tội phạm có tổ chức, đồng thời cho thấy lỗ hổng trong hệ thống an ninh của bang Jalisco.
Tìm kiếm người mất tích giữa lằn ranh bạo lực
Tình trạng mất tích tại Mexico đã trở thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng, với hơn 100.000 người được ghi nhận mất tích tính đến tháng 3 năm nay. Tuy nhiên, con số thực tế có thể cao hơn nhiều, bởi hàng nghìn gia đình không dám báo cáo với chính quyền do sợ bị trả thù từ các băng đảng như CJNG. Bang Jalisco là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với gần 15.000 trường hợp mất tích được Ủy ban Tìm kiếm quốc gia của Mexico thống kê. Sự gia tăng này trùng khớp với giai đoạn CJNG mở rộng quyền lực từ đầu thập niên 2010, biến bang này thành trung tâm của bạo lực và tội phạm.
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng mất tích bắt nguồn từ cuộc chiến giành lãnh thổ giữa các băng đảng ma túy, đặc biệt là CJNG và các đối thủ như băng Sinaloa. Các tuyến đường buôn ma túy từ Mexico sang Mỹ là mục tiêu tranh chấp chính, dẫn đến hàng loạt vụ bắt cóc, thủ tiêu và thanh trừng lẫn nhau. CJNG không chỉ nhắm vào đối thủ mà còn tấn công dân thường, cảnh sát và bất kỳ ai bị nghi ngờ cản trở hoạt động của chúng. Nạn tham nhũng trong một số cơ quan chức năng nước này càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Áp lực từ các vụ mất tích không chỉ đè nặng lên gia đình nạn nhân mà còn làm xói mòn niềm tin vào chính quyền.
Bà Maraa Navarro có em trai mất tích từ 9 năm trước, nay bà cũng là thành viên nhóm tình nguyện tìm kiếm nạn nhân Colectivo Luz de Esperanza. Bà chia sẻ: “Đã có rất nhiều người mất tích không thể trở về. Đây là hiện thực đáng buồn của chúng tôi. Mọi người cần biết sự thật và điều gì đã xảy ra với họ”. Hàng nghìn gia đình khác cũng đối mặt nỗi ám ảnh này khi họ phải tự mình tìm kiếm người thân giữa mối đe dọa từ băng đảng và không hề được giới chức hỗ trợ.
Cuộc khủng hoảng bạo lực còn phản ánh sự bất bình đẳng xã hội sâu sắc ở Mexico. Nhiều nạn nhân là thanh niên nghèo khó, dễ bị lôi kéo vào các hoạt động tội phạm hoặc trở thành mục tiêu của các băng đảng. Chính phủ Mexico đã triển khai các chương trình tìm kiếm, nhưng tiến độ chậm chạp và thiếu hiệu quả khiến người dân ngày càng mất niềm tin. Phát hiện tại “trại thủ tiêu” ở Jalisco là minh chứng cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề, khiến đại diện các gia đình nạn nhân kêu gọi khẩn cấp cải thiện hệ thống an ninh và tư pháp, nhằm bảo vệ người dân trước bạo lực băng đảng.
Thách thức khó kiểm soát
Bạo lực băng đảng đã leo thang thành một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với an ninh ở quốc gia Bắc Mỹ. Theo Reuters, Mexico ghi nhận trung bình hơn 34.000 vụ giết người mỗi năm từ 2019 đến 2024, phần lớn liên quan cuộc đụng độ giữa các băng đảng. Riêng năm 2024, hơn 70% vụ giết người được liên kết với tội phạm có tổ chức, theo Viện Thống kê quốc gia Mexico (INEGI).
Riêng CJNG, dưới sự chỉ đạo của tên trùm Nemesio Oseguera Cervantes, được biết đến với biệt danh “El Mencho”, đã sử dụng vũ khí hạng nặng, máy bay không người lái (drone) và chiến thuật quân sự để mở rộng quyền lực. Một vụ tấn công gần đây vào ngày 17/3 tại Jalisco và Michoacan khiến
5 binh sĩ thiệt mạng, cho thấy mức độ liều lĩnh của băng đảng này. Nhà phân tích cấp cao Falko Ernst của Tổ chức phi chính phủ nghiên cứu về an ninh và xung đột Crisis Group nhận định: “CJNG không chỉ là một băng đảng ma túy mà là một lực lượng bán quân sự với khả năng thách thức chính quyền ở các khu vực rộng lớn”.
Vòng xoáy bạo lực tại Mexico còn là kết quả của một mạng lưới phức tạp các băng đảng tranh giành quyền lực. Băng Sinaloa, dù suy yếu sau khi tên trùm “El Chapo” Guzman bị bắt năm 2016, vẫn kiểm soát tuyến buôn ma túy phía tây bắc, gây ra các vụ thanh trừng tại Chihuahua và Sonora khiến hàng trăm người thiệt mạng trong năm 2024. Băng đảng Los Zetas dù tan rã nhưng một nhánh đã gây bạo loạn ở phía đông bắc, như vụ tấn công ngày 10/3 vừa qua tại Tamaulipas khiến 12 dân thường thiệt mạng. Hai nhóm Gulf và Tijuana cũng làm gia tăng bất ổn khi tranh giành cảng biển để xuất khẩu ma túy. Nguyên nhân chính là cuộc chiến giành thị trường fentanyl và các chất gây nghiện gốc ma túy khác, cùng những hoạt động phạm tội có tổ chức khác như tống tiền hay buôn người.
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay của Mexico là nạn tham nhũng trong lực lượng an ninh và chính quyền địa phương. Vụ việc “trại thủ tiêu” vừa qua một lần nữa làm nổi lên vấn đề này, do trang trại Izaguirre từng được kiểm tra nhưng giới chức lại tuyên bố “không phát hiện bất thường”. Ngoài ra, áp lực từ chính quyền Mỹ yêu cầu Mexico kiểm soát buôn lậu fentanyl càng làm gia tăng căng thẳng, đặt chính quyền Mexico vào thế khó, vừa phải đối phó với băng đảng trong nước, vừa chịu sức ép quốc tế.
Chính phủ của Tổng thống Claudia Sheinbaum đã đưa ra một số giải pháp để đối phó. Bà cam kết tăng cường điều tra các vụ như “trại thủ tiêu” và cải tổ hệ thống tư pháp. Trong cuộc họp báo ngày 20/3, bà nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ không để bạo lực lấn át đất nước. Điều tra kỹ lưỡng và trừng phạt nghiêm khắc là bước đầu tiên trong cuộc chiến này”. Theo Financial Times, từ năm 2019, Mexico đã triển khai 100.000 nhân viên an ninh để trấn áp tội phạm, nhưng hiệu quả còn hạn chế do thiếu sự phối hợp và nạn tham nhũng. Chính quyền Tổng thống Sheinbaum cũng đề xuất các chương trình xã hội như giảm nghèo và tạo việc làm để ngăn thanh niên gia nhập băng đảng, song tiến độ thực hiện cho đến nay còn chậm chạp.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, những nỗ lực này chưa đủ để giải quyết gốc rễ vấn đề. Bạo lực băng đảng không chỉ là vấn đề an ninh mà còn là hệ quả của bất bình đẳng kinh tế, tham nhũng và sự yếu kém trong quản lý nhà nước. Bởi vậy, Mexico đang đứng trước yêu cầu cải cách sâu rộng hệ thống tư pháp, đầu tư mạnh mẽ vào phát triển xã hội. Phát hiện tại “trại thủ tiêu” một lần nữa gióng lên cảnh báo về tình trạng bạo lực được ví như là “bóng ma” ám ảnh đất nước này.
