Nhiều trường khó tuyển sinh
Năm học 2022-2023, ngành Hải dương học của Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội chỉ tuyển được hai sinh viên. Ngành Khí tượng thủy văn khá hơn một chút, mỗi khóa tuyển được hơn 10 sinh viên. Tương tự, nhiều năm trở lại đây Khoa Khí tượng thủy văn và Hải dương học có tỷ lệ tuyển sinh chỉ đạt 10%-30%. Cũng năm học vừa qua, Khoa Thủy sản - Học viện Nông nghiệp Việt Nam, chỉ tuyển được 18 thí sinh. Nhưng còn tuyển được là khá, nhiều nơi đã phải đóng cửa vì không có người học.
Tại Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, bên cạnh nhiều ngành hút thí sinh, nhiều năm nay rất khó tuyển sinh viên cho các ngành khoa học cơ bản như Vật lý học, Hải dương học, Kỹ thuật hạt nhân, Địa chất học, Khoa học môi trường, Kỹ thuật địa chất, Công nghệ kỹ thuật môi trường… Hay Trường đại học Công nghệ TP Hồ Chí Minh những ngành thuộc lĩnh vực kỹ thuật - công nghệ những năm gần đây cũng khó khăn trong tuyển sinh như: Công nghệ sinh học, Công nghệ thực phẩm, Quản lý tài nguyên và môi trường, Công nghệ dệt may… Còn ngành Hóa phân tích ở Trường đại học Công nghiệp thực phẩm TP Hồ Chí Minh năm 2022 chỉ tuyển được 10 sinh viên, trong khi chỉ tiêu là 50…
Báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy sự chênh lệch lớn trong lựa chọn ngành nghề của các thí sinh. Cụ thể, ngành học thu hút nhiều nhất là: Kinh doanh và quản lý, Máy tính và công nghệ thông tin, Công nghệ kỹ thuật. Chỉ ba ngành này đã chiếm khoảng 46% số thí sinh. Trong khi nhiều ngành khoa học cơ bản lại đang thiếu trầm trọng. Thấp nhất là Nông lâm nghiệp và thủy sản, Khoa học sự sống, Khoa học tự nhiên, Dịch vụ xã hội. Bốn lĩnh vực này chỉ chiếm khoảng hơn 2% số thí sinh.
Theo Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, tỷ lệ nhập học chênh lệch giữa các ngành, lĩnh vực đào tạo xuất phát phần lớn từ nhu cầu nguồn nhân lực của xã hội. Ngành nào có nhu cầu nhân lực lớn, thí sinh lựa chọn nhiều. Tuy nhiên, có những ngành, lĩnh vực quan trọng của đất nước nhưng ít được người học lựa chọn. Nguyên nhân có thể do việc học tập các lĩnh vực này rất khó, cần nhiều trang thiết bị hơn hoặc công tác truyền thông chưa làm tốt nên thí sinh chưa hiểu rõ về cơ hội nghề nghiệp để lựa chọn theo học.
Hiện nay, thị trường việc làm tại Việt Nam vẫn chú trọng vào các ngành nghề có tính ứng dụng cao, phù hợp nhu cầu xã hội. Đó là những ngành liên quan đến kinh tế, công nghệ thông tin hoặc kỹ thuật. Các ngành khoa học cơ bản bị đánh giá là lý thuyết, không áp dụng được nhiều trong thực tế. Đặc biệt, phần lớn các ngành khoa học cơ bản không dễ dàng xin việc làm đúng hoặc gần giống với ngành học tại những doanh nghiệp, công ty tư nhân. Trong khi cơ quan nhà nước lại quá ít chỉ tiêu để tiếp nhận hết số lượng sinh viên tốt nghiệp mỗi năm ở những ngành này. Và nếu có vào cơ quan nhà nước thì mức thu nhập lại thấp.
Chỉ riêng trong thời gian đầu năm 2023, theo số liệu của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, những ngành như: Vận tải - logistics, công nghệ thông tin, dịch vụ khách sạn và du lịch, dịch vụ ngân hàng… đang có nhu cầu tuyển dụng lên đến 100.000 đến 120.000 vị trí việc làm. Trong khi tại các viện nghiên cứu ở Việt Nam, số lượng người được tuyển vào mỗi năm rất hạn chế.
 |
| Cần có thêm các chính sách ưu đãi để sinh viên theo học ngành khoa học cơ bản. Ảnh: TTXVN |
Ưu đãi học bổng
Nhằm giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực, thời gian qua, nhiều trường đại học đã tìm cách thu hút người học vào những ngành cơ khí, xây dựng, khoa học cơ bản. Bởi đây là những lĩnh vực được coi là “xương sống” của nền kinh tế và tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước.
Với ngành khoa học cơ bản, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đưa ra chương trình học bổng nhằm thu hút học sinh giỏi vào học tập chương trình ươm tạo nhà khoa học. Đại học Quốc gia Hà Nội đã bắt đầu triển khai từ mùa tuyển sinh năm 2022 các suất học bổng cho sinh viên các ngành khoa học cơ bản thuộc Trường đại học Khoa học tự nhiên, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn với gói học bổng gồm: Miễn học phí, miễn phí chỗ ở nội trú, ưu tiên tham gia nghiên cứu khoa học và chương trình ươm tạo nhà khoa học, ưu tiên khi xét các học bổng khác và hỗ trợ sinh hoạt phí 20 triệu đồng/năm học. Trong bối cảnh tăng học phí, chính sách thu hút thí sinh không chỉ đơn thuần là giúp đào tạo theo nhu cầu của thị trường, mà còn định hướng, cân bằng nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế-xã hội nói chung.
Còn tại Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, để thu hút thí sinh, nhà trường đã thực hiện chính sách cấp học bổng toàn phần và bán phần dành cho các thí sinh trúng tuyển các ngành học này. Theo nhà trường, chính sách học bổng nhằm khuyến khích thí sinh lựa chọn các khối ngành khoa học phục vụ sự phát triển đất nước nhưng ít người học và ít cơ sở đào tạo. Đây là những ngành học với lĩnh vực làm việc khá rộng, đáp ứng được nhiều nhu cầu xã hội; sinh viên tốt nghiệp có thể tham gia thị trường lao động đang thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.
Nhiều năm trực tiếp thực hiện công tác tư vấn tuyển sinh, TS Phạm Tấn Hạ, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh nhận định, những năm gần đây xu hướng lựa chọn ngành học của thí sinh có sự thay đổi. Các thí sinh thường chọn các ngành học mang đến nhiều cơ hội việc làm, thu nhập tốt sau khi ra trường và có nhiều cơ hội để phát huy năng lực của bản thân trong lĩnh vực đó. Trong sự phát triển của xã hội gắn với công nghệ hiện nay, các bạn học sinh dễ “quay lưng” với các ngành khoa học cơ bản. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do các em chưa hiểu hết giá trị của ngành nghề, một số khác lại e ngại vất vả hoặc muốn nắm bắt xu hướng mới.
PGS, TS Kim Văn Vạn, Trưởng khoa Thủy sản, Học viện Nông nghiệp Việt Nam chia sẻ: “Học thủy sản, mọi người vẫn nghĩ là cái ngành quần đùi áo bông lội nước, kéo cá. Thật ra bây giờ công nghệ đưa vào ngành rất hiện đại. Thí dụ đã có máy cho cá ăn tự động trong công đoạn nuôi cá…”.
Đáng chú ý, khâu tuyển sinh “ế ẩm” nhưng rất nhiều sinh viên các ngành khoa học cơ bản lại đang đắt hàng với các nhà tuyển dụng. Khoa Thủy sản Học viện Nông nghiệp Việt Nam luôn có ít nhất 40 doanh nghiệp luôn xếp hàng để nhận sinh viên ngay khi ra trường. Một nghiên cứu viên học Khoa Thủy sản vừa ra trường cho biết: “Mức thu nhập hiện tại của em khoảng 25 triệu đồng bao gồm lương cơ bản và tiền công tư vấn cho khách hàng”.
Còn tại lễ trao bằng tốt nghiệp vừa diễn ra tại Trường đại học Giao thông vận tải, đã có rất nhiều tân sinh viên được chào đón ngay sau khi ra trường. Kỹ sư Lữ Văn Quang theo học ngành kỹ thuật công trình giao thông. Đây là ngành tuyển sinh kém của trường, thế nhưng anh đã được một công ty chuẩn bị đưa vào TP Hồ Chí Minh làm việc cho một dự án cao tốc. Quang tâm sự: “Mức lương khởi điểm của em khoảng 17 triệu đồng”. PGS, TS Nguyễn Thanh Chương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Giao thông vận tải cho biết: “Nhu cầu về lao động trong lĩnh vực xây dựng công trình giao thông là tương đối lớn bởi hạ tầng là một trong ba đột phá phát triển của đất nước ta”.
Cần thêm nhiều giải pháp
Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đề nghị, các trường đại học, trường phổ thông và xã hội cần đẩy mạnh công tác truyền thông, hướng nghiệp cho học sinh để các em hiểu rõ về các ngành khoa học cơ bản đang rất cần cho sự phát triển lâu dài của đất nước. Các cơ quan nhà nước cần đầu tư, hỗ trợ các ngành quan trọng như: Toán học, khoa học cơ bản, kỹ thuật công nghệ để giảm bớt khó khăn cho sinh viên nhập học vào những ngành này. Từ đó, tạo ra sự cân đối trong việc phát triển ngành nghề, đặc biệt là những ngành thiết yếu, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước.
Cũng theo Thứ trưởng Hoàng Minh Sơn, hiện nay, Chính phủ đã có một số chương trình hỗ trợ phát triển khoa học cơ bản trong lĩnh vực Vật lý, Hóa học, Toán học, nhưng hỗ trợ trực tiếp cho đào tạo thì chưa nhiều.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang được Chính phủ giao xây dựng một đề án phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển công nghệ cao. Trong đề án này, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ đề xuất các giải pháp về chính sách hỗ trợ, kết nối nhà trường với doanh nghiệp về đào tạo nghiên cứu, hợp tác quốc tế để tăng sự thu hút của các ngành nghề này với học sinh; đồng thời, tăng cường các điều kiện bảo đảm chất lượng như phòng thí nghiệm, thực hành, đặc biệt là hỗ trợ đào tạo sau đại học.
