Thí điểm thông quan tập trung: Bước chuyển mới trong hiện đại hóa hải quan

Từng bước hình thành nền hải quan số, hiện đại và chuyên nghiệp

Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước về đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, ngành hải quan đang tích cực triển khai nhiều giải pháp đổi mới toàn diện phương thức quản lý nhà nước về hải quan.

Theo Cục Hải quan, từ năm 2014, thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đã được thực hiện chủ yếu trên hệ thống VNACCS/VCIS tại 100% Cục và Chi cục Hải quan theo mô hình tập trung cấp Tổng cục Hải quan, nay là Cục Hải quan. Hệ thống hiện có hơn 99,65% doanh nghiệp xuất nhập khẩu tham gia, xử lý khoảng 99% tờ khai xuất nhập khẩu với hiệu suất vận hành ổn định, an ninh, an toàn và hiệu quả 24/7.

Việc triển khai hệ thống VNACCS/VCIS được đánh giá là điều kiện tiên quyết, là đòn bẩy quan trọng giúp ngành hải quan hoàn thành mục tiêu cải cách thủ tục hành chính, tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong những năm qua.

Không chỉ hỗ trợ xử lý thủ tục hải quan điện tử, hệ thống VNACCS/VCIS còn tạo hiệu ứng lan tỏa đối với toàn bộ quá trình quản lý nhà nước về hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh ở tất cả các khâu, các thủ tục hành chính. Điều này cũng đặt ra yêu cầu các bộ, ngành phải đẩy nhanh triển khai Cơ chế một cửa quốc gia, kết nối Cơ chế một cửa ASEAN, thúc đẩy cải cách hành chính và giảm thời gian kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Hiện nay, thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất nhập khẩu được thực hiện thống nhất trên hệ thống VNACCS và các hệ thống vệ tinh. Theo đó, Cục Hải quan quy định tiêu chí quản lý rủi ro và thiết lập trên hệ thống VCIS để tự động phân luồng tờ khai khi người khai hải quan khai và nộp đầy đủ hồ sơ qua hệ thống. Đối với tờ khai luồng xanh, hệ thống tự động quyết định thông quan; đối với luồng vàng và luồng đỏ, cơ quan hải quan thực hiện kiểm tra hồ sơ, kiểm tra thực tế hàng hóa.

Các công việc này hiện được thực hiện tại một đơn vị hải quan với 5 bước gồm: tiếp nhận, kiểm tra, đăng ký, phân luồng tờ khai; kiểm tra hồ sơ hải quan; kiểm tra thực tế hàng hóa; kiểm tra hoàn thành nghĩa vụ thuế, phí, lệ phí; và hoàn chỉnh hồ sơ.

Theo đánh giá của Cục Hải quan, việc triển khai hệ thống VNACCS/VCIS trong thời gian qua đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng doanh nghiệp. Hồ sơ, chứng từ liên quan đến hải quan và các bộ, ngành được đơn giản hóa đáng kể; thời gian hoàn thành thủ tục đối với hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh giảm rõ rệt.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục gia tăng cả về quy mô và mức độ phức tạp. Cùng với đó, việc hoàn thành đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo Nghị quyết số 18-NQ/TW cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính, điện tử hóa và tiến tới thủ tục hải quan phi giấy tờ.

Cục Hải quan cho biết yêu cầu này bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; đồng thời phù hợp với định hướng phát triển Hải quan đến năm 2030 theo Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ.

Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, Cục Hải quan cho biết mô hình thông quan tập trung đã được triển khai tại Liên minh châu Âu. Theo đó, doanh nghiệp có thể thực hiện khai báo hải quan tại một quốc gia thành viên EU trong khi hàng hóa được xuất trình kiểm tra tại cơ quan hải quan của quốc gia thành viên khác.

Từ yêu cầu quản lý hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế, từ tháng 9/2025, Cục Hải quan đã triển khai xây dựng Đề án thông quan tập trung. Sau quá trình hoàn thiện đề án, đánh giá cơ sở pháp lý và các điều kiện triển khai, Cục Hải quan đã báo cáo Bộ Tài chính và ban hành kế hoạch triển khai thí điểm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu theo mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III từ ngày 1/6/2026.

Hướng tới thủ tục phi giấy tờ, giảm tiếp xúc trực tiếp và nâng cao hiệu quả quản lý

Theo Cục Hải quan, khi triển khai mô hình thông quan tập trung, việc giải quyết thủ tục hải quan thay vì thực hiện tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu như hiện nay sẽ được tập trung tại một đầu mối là Đội Thông quan. Việc tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ hải quan được thực hiện tập trung nhằm bảo đảm tính chuyên sâu và phù hợp với xu hướng cắt giảm, tinh gọn biên chế.

Thủ tục hải quan theo mô hình mới được thực hiện theo nguyên tắc “xuôi chiều”, tức thủ tục kết thúc ở đơn vị nào thì đơn vị đó thực hiện xử lý các thủ tục phát sinh. Đồng thời, mô hình hướng tới thực hiện thủ tục phi giấy tờ, không có sự tiếp xúc giữa doanh nghiệp và công chức hải quan, qua đó hạn chế tiêu cực, phiền hà, sách nhiễu; chuyển mạnh từ kiểm tra trong thông quan sang kiểm tra sau thông quan.

Cục Hải quan đánh giá, việc triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của ngành hải quan trong tiến trình cải cách, hiện đại hóa và chuyển đổi số toàn diện. Mô hình không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Để bảo đảm mô hình vận hành thông suốt, Cục Hải quan đã ban hành kế hoạch triển khai và phân công cụ thể cho các đơn vị chuyên môn. Trong đó, Ban Giám sát quản lý về Hải quan có trách nhiệm ban hành quy trình thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu để triển khai thí điểm; phối hợp xây dựng hệ thống đối với các nghiệp vụ thuộc lĩnh vực giám sát quản lý; theo dõi, đôn đốc triển khai và tổng hợp, xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện.

Ban Quản lý rủi ro được giao tăng cường áp dụng các biện pháp kỹ thuật nghiệp vụ quản lý rủi ro, tập trung thu thập thông tin, phân tích, đánh giá rủi ro, xác định đối tượng trọng điểm, thiết lập tiêu chí phân luồng, xây dựng hồ sơ rủi ro, hồ sơ địa bàn và hồ sơ doanh nghiệp trọng điểm để kịp thời xử lý các rủi ro phát sinh trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tại Chi cục Hải quan khu vực III.

Ban Nghiệp vụ thuế Hải quan phối hợp thiết lập mã tài khoản kho bạc cho Đội Thông quan; xây dựng hướng dẫn các thủ tục về thuế xuất nhập khẩu trong quy trình thủ tục hải quan để triển khai thí điểm mô hình mới.

Trong khi đó, Ban Công nghệ thông tin và Thống kê hải quan được giao chủ trì điều chỉnh, cấu hình hệ thống công nghệ thông tin để bảo đảm việc triển khai thí điểm diễn ra thông suốt, không làm gián đoạn quy trình thông quan hàng hóa.

Cùng với đó, Chi cục Kiểm tra sau thông quan và Chi cục Điều tra chống buôn lậu được giao tăng cường áp dụng các biện pháp kỹ thuật nghiệp vụ; tập trung thực hiện thu thập thông tin, phân tích, đánh giá rủi ro, xác định đối tượng trọng điểm, hồ sơ địa bàn và hồ sơ doanh nghiệp trọng điểm; áp dụng các biện pháp nghiệp vụ, xử lý kịp thời các trường hợp có dấu hiệu vi phạm trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa tại địa bàn Chi cục Hải quan khu vực III khi triển khai thí điểm, bảo đảm công tác quản lý của cơ quan hải quan.

Cục Hải quan cũng đã ban hành các quyết định sửa đổi các quy định liên quan nhằm bảo đảm cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của Đội Thông quan tập trung thuộc Chi cục Hải quan khu vực III. Theo đó, Đội Thông quan là tổ chức trực thuộc Chi cục Hải quan khu vực III, có chức năng trực tiếp thực hiện thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, chuyển cửa khẩu, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế và các khoản thu khác đối với hàng hóa xuất nhập khẩu theo quy định.

Việc triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III được xem là bước đi tiếp theo trong lộ trình hiện đại hóa hải quan, hướng tới xây dựng nền hải quan số, quản lý tập trung, chuyên sâu và minh bạch hơn. Không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, mô hình này còn góp phần thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, giảm tiếp xúc trực tiếp, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số quốc gia cũng như thông lệ quốc tế trong lĩnh vực hải quan.