Thực tế cho thấy, không ít đồ án quy hoạch trước đây rơi vào tình trạng thiếu khả năng thực thi hoặc thực thi nửa vời do thiếu tầm nhìn và nguồn lực. Các dự án lớn thường gặp khó khăn về cơ chế, nguồn vốn, dẫn đến chậm trễ, lãng phí và thiếu đồng bộ. Tuyến đường Lê Văn Lương là một thí dụ. Với định hướng tạo lập một trục không gian hiện đại, cùng với tuyến Láng Hạ, tuyến đường này sẽ hình thành trung tâm tài chính, ngân hàng. Nhưng do việc điều chỉnh quy hoạch qua các thời kỳ, hạ tầng không được đầu tư như kế hoạch, đã tạo nên một tuyến đường “ách tắc” điển hình của thành phố. Nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, đây là bài học “xương máu” trong thực thi quy hoạch.
Trong lần xác lập quy hoạch tổng thể này, tầm nhìn cùng với tư duy quy hoạch đã có sự thay đổi, chuyển dịch căn bản. Thay vì mô hình đơn cực tập trung, Thủ đô hướng tới không gian đô thị thống nhất theo mô hình chùm đô thị đa cực - đa trung tâm - đa tầng - đa lớp, với 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn; các đô thị vệ tinh và thị trấn được phân cách bởi hệ thống hành lang xanh, vành đai xanh, sông, hồ. 9 trục động lực kết nối với các vành đai, hành lang kinh tế sẽ thúc đẩy liên kết vùng mạnh mẽ, tạo động lực lan tỏa.
Theo đó, quy hoạch nhấn mạnh phát triển đô thị nén tại trung tâm, tăng cao tầng kết hợp không gian ngầm theo mô hình TOD (phát triển theo hệ thống giao thông công cộng). Điều này giúp tiết kiệm đất mặt, ưu tiên không gian xanh, công cộng, bảo tồn cảnh quan tự nhiên, đồng thời xây dựng hệ thống hạ tầng đa tầng, đa chức năng: Thương mại, dịch vụ, kỹ thuật ngầm, chống ngập úng. Mô hình “làng trong phố - phố trong làng”, “rừng trong thành phố - thành phố trong rừng” không chỉ khắc phục triệt để ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm môi trường, mà còn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa, tạo môi trường sống hài hòa giữa đô thị và nông thôn.
Tầm nhìn chiến lược cũng được mở rộng vượt trội, từ năm 2065 chuyển sang định hướng dài hạn tới năm 2100 và xa hơn với các kịch bản phát triển theo các mốc thời gian. Thủ đô hướng tới mục tiêu “Văn hóa - Bản sắc - Sáng tạo”, thành phố văn hiến, văn minh, hiện đại, kết nối toàn cầu, cạnh tranh ngang tầm các thủ đô tiên tiến trên thế giới.
Điểm quan trọng của lần xác lập quy hoạch này là sự chuyển đổi từ “thước đo vật chất” sang lấy “sự hài lòng, hạnh phúc và chất lượng sống của người dân” làm trung tâm. Chỉ đạo về Quy hoạch Tổng thể Thủ đô, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh: Triết lý của quy hoạch là lấy con người làm trung tâm, chủ thể; đô thị giàu mạnh, văn minh, phồn vinh, bản sắc, hiện đại với tầm nhìn 100 năm...
Để giải quyết hài hòa giữa yêu cầu tăng trưởng trước mắt và mục tiêu phát triển Thủ đô bền vững 100 năm, cần cân đối phân bổ đầu tư hợp lý. Lộ trình thực hiện quy hoạch được xác định với tinh thần khẩn trương triển khai đầu tư hệ thống hạ tầng khung theo định hướng quy hoạch để tháo gỡ các điểm nghẽn; khoanh vùng các khu vực tái thiết, xây dựng kế hoạch triển khai và cơ chế kiểm soát đầu tư xây dựng phù hợp, hạn chế việc sử dụng đất không hiệu quả và lãng phí nguồn lực đầu tư của xã hội.
Cùng với thay đổi tư duy quy hoạch là tư duy đầu tư cần thực chất, bền vững hơn. Thay vì trông chờ chủ yếu vào ngân sách nhà nước, Hà Nội xác định nguồn lực toàn xã hội là chủ lực. Giai đoạn 2026-2035, thành phố dự kiến sẽ huy động khoảng 14,5 triệu tỷ đồng vốn đầu tư toàn xã hội. Trong đó, khu vực nhà nước chiếm hơn 30,3% (khoảng 4,4 triệu tỷ đồng). Trong đó, vốn đầu tư công của thành phố sẽ tập trung vào hạ tầng khung, giải quyết bức xúc dân sinh. Vốn từ các doanh nghiệp tư nhân và dân cư chiếm hơn 60,7% với khoảng 8,8 triệu tỷ đồng. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) khoảng 8,8% với 1,3 triệu tỷ đồng, tương đương 48 tỷ USD. Thành phố sẽ kêu gọi đầu tư các dự án lớn qua danh mục cụ thể: Hạ tầng giao thông, khu đô thị mới, tái cấu trúc đô thị, cụm công nghiệp, y tế - giáo dục, văn hóa - du lịch...
Giai đoạn 2036-2045, thành phố cần khoảng 50,3 triệu tỷ đồng, tiếp tục duy trì tỷ trọng đầu tư xã hội cao. Lộ trình được xây dựng theo từng giai đoạn 10 năm, gắn với chương trình, dự án cụ thể, khoanh vùng tái thiết đô thị, cải tạo chung cư cũ, di dân hợp lý ra các khu đô thị mới, đồng thời đề xuất cơ chế, chính sách mạnh mẽ như dự án BT (xây dựng - chuyển giao) trọng điểm. Quy hoạch giao thông, thiết kế đô thị sẽ đi đôi với quy chuẩn, tiêu chuẩn mới về quản lý lòng đường, vỉa hè, kiến trúc, bảo đảm thẩm mỹ, văn minh và hiện đại.
Những thay đổi này sẽ khắc phục hạn chế lớn của các quy hoạch trước: Thiếu đồng bộ giữa quy hoạch và đầu tư, dẫn đến “quy hoạch treo, dự án treo”, lãng phí đất đai và nguồn lực. Với tư duy mới, Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm không chỉ là bản đồ không gian, mà còn là chiến lược hành động cụ thể, khả thi, đặt con người và chất lượng sống làm trung tâm. Đó là nền tảng vững chắc để Hà Nội thật sự trở thành Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, xứng đáng là trung tâm đầu não chính trị - hành chính, văn hóa, kinh tế, khoa học - công nghệ của cả nước.
