Đưa ngôn ngữ Cơ Ho, Mạ về phố
Năm 1989 tốt nghiệp ngành Ngữ văn, Trường đại học Sư phạm Vinh, Đặng Trọng Hộ “nam tiến” vào Lâm Đồng. Nơi đầu tiên ông công tác là Trường PTTH Thăng Long ở vùng kinh tế mới Lâm Hà, thời ấy vô cùng khó khăn và có rào cản ngôn ngữ khi tiếp xúc với đồng bào dân tộc thiểu số địa phương. Trong những chuyến về với buôn làng, người thầy giáo ấy khao khát lắng nghe và thấu hiểu nhưng lại không thể tiếp nhận trọn vẹn suy nghĩ, tâm tư, nguyện vọng của đồng bào. Ông nhận ra, muốn đến gần hơn với các tộc người, trước hết phải cùng chung tiếng nói của họ. Và thầy giáo người Kinh đã chủ động bước vào hành trình bền bỉ học tập ngôn ngữ của người dân tộc thiểu số bản địa.
Cơ duyên vào năm 2000, khi đã là giảng viên Trường cao đẳng Đà Lạt, trong một chuyến công tác dài ngày chuẩn hóa cho đội ngũ giáo viên phổ thông, ông được làm quen với các nhân sĩ, các già làng hiểu biết sâu về ngôn ngữ Cơ Ho, Mạ. Họ đã hỗ trợ thạc sĩ Đặng Trọng Hộ ở giai đoạn đầu. Từ nền tảng kiến thức cơ bản về ngôn ngữ tộc người, ông dành toàn bộ thời gian ngoài giờ dạy học để vào các buôn làng cùng ăn, cùng ở, tham gia các sinh hoạt cộng đồng để học ngôn ngữ đồng bào. Không chỉ để hiểu thông, nói thạo mà người thầy giáo ấy còn chủ tâm lắng nghe tiếng lòng của người dân, tìm hiểu sâu những giá trị văn hóa truyền thống, về đời sống các tộc người Tây Nguyên.
Cuối năm 2004, thạc sĩ Đặng Trọng Hộ được ngành chức năng địa phương mời tham gia xây dựng chương trình đào tạo tiếng dân tộc thiểu số cho cán bộ-công chức công tác ở vùng đồng bào. Ông cũng tham gia biên soạn đề thi, làm giám khảo, đánh giá chất lượng đào tạo và nhiều lần góp ý hoàn thiện chương trình. Sự tận tâm ấy xuất phát từ một mong muốn giản dị, khi người cán bộ có thể trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ của đồng bào, khoảng cách giữa chính quyền với người dân sẽ được rút ngắn, niềm tin được vun đắp và những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước cũng đến với buôn làng bằng sự đồng cảm và thấu hiểu. Mục tiêu của giáo trình và chương trình giảng dạy hướng đến là giúp học viên đạt trình độ có thể giao tiếp với bà con để phục vụ công tác một cách hiệu quả. Đồng hành cùng ông là các cộng sự người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru.
Khi nói về công việc này, người giảng viên Ngữ văn tâm sự: “Một ngôn ngữ chỉ có thể sống tốt khi nó “mạnh khỏe”, được giao tiếp, được hòa nhập, được giao lưu trong đời sống với các ngôn ngữ khác chứ không phải trong sách vở, trong các tài liệu sưu tầm của các nhà ngôn ngữ học”. Bởi vậy, với tư cách là thầy giáo dạy tiếng nói của đồng bào, ở tuổi 60, ông vẫn miệt mài trèo đèo lội suối để học, để cập nhật và lan tỏa cảm hứng tình yêu ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Với ông, việc học và sưu tầm ngôn ngữ tộc người là vô cùng vô tận. Dù bản thân phải đánh đổi rất nhiều về thời gian, tiền bạc, sức lực nhưng Đặng Trọng Hộ vô cùng hạnh phúc. Niềm hạnh phúc của ông không chỉ ở những đóng góp trong việc gìn giữ và phát triển ngôn ngữ tộc người mà xã hội đã ghi nhận mà còn là tình cảm của bà con buôn làng dành cho một thầy giáo người Kinh luôn trân trọng và thấu cảm cùng họ. Ánh mắt ông như sáng lên khi kể về hai thầy cô người đồng bào thiểu số lên tận nhà nhờ ông giải quyết vấn đề khi họ vi phạm luật tục của buôn làng. Hay những học sinh dân tộc thiểu số vui mừng khi thấy thầy giáo giám khảo người Kinh giao tiếp thành thạo tiếng mẹ đẻ của các em trong cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật cho học sinh phổ thông cấp tỉnh…
Ông hạnh phúc khi được đồng bào coi ông là người con của buôn làng. Trong suốt câu chuyện cùng tôi, ông luôn dùng từ “về” khi kể lại những chuyến đi về với núi rừng, như thể những bếp lửa nhà dài, những nương rẫy là chốn yêu thương; những người anh em thiểu số là bà con thân thuộc.
Đã thành người của buôn làng
Khi đã nắm chắc "chiếc chìa khóa" ngôn ngữ để mở cánh cửa vào không gian tộc người, thạc sĩ Đặng Trọng Hộ đã dành trọn tâm huyết cho công việc nghiên cứu văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, đặc biệt là Cơ Ho, Mạ và Chu Ru. Với ông, những chuyến về với buôn làng không chỉ để thu thập tư liệu mà còn là dịp lắng nghe, đối thoại và cảm nhận những nét tinh tế nhất. Chính sự gắn bó ấy đã giúp các công trình nghiên cứu của ông luôn bắt nguồn từ thực tiễn cuộc sống và hướng đến giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đặt ra.
Ông là chủ nhiệm nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh như “Phát huy mặt tích cực của luật tục để xây dựng thôn, buôn văn hóa" (năm 2006); "Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Lâm Đồng" (năm 2010). Từ kết quả nghiên cứu của các đề tài này, đội ngũ cán bộ công tác trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã vận dụng những mặt tích cực của luật tục, xử lý hài hòa các mối quan hệ và bổ trợ cho pháp luật, tạo cơ sở thống nhất về mặt pháp lý và ứng xử nhân văn trong đời sống cộng đồng. Việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cũng trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận, triển khai hiệu quả trong cộng đồng buôn làng.
NGHIÊN CỨU NGHỀ GIÚP TÌM SINH KẾ
Trong vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, nghề thủ công truyền thống không chỉ là sinh kế mà còn phản ánh lịch sử cộng đồng, tri thức bản địa, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ. Nếu một nghề biến mất là một phần ký ức tộc người cũng có nguy cơ bị lãng quên. Nhận thức rõ điều đó, năm 2008, Đặng Trọng Hộ cùng các cộng sự đã thực hiện đề tài "Nghiên cứu để khôi phục nghề thủ công truyền thống trong vùng dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng". Đề tài này đã góp phần nhận diện, đề xuất giải pháp bảo tồn, khôi phục các nghề thủ công truyền thống gắn với sinh kế và bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Thạc sĩ Đặng Trọng Hộ còn tích cực chia sẻ tri thức thông qua nhiều diễn đàn học thuật. Ông tham gia các hội thảo khoa học cấp quốc gia, địa phương do Ban Tuyên giáo Trung ương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và nhiều cơ quan, đơn vị, trường đại học tổ chức; ông cũng giữ vai trò phản biện cho nhiều đề tài, dự án khóa học. Những ý kiến, tham luận của ông được soi sáng từ lý luận và xuất phát từ thực tiễn, góp thêm những góc nhìn sâu sắc về bảo tồn ngôn ngữ, văn hóa, ổn định chính trị và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ông còn viết nhiều bài báo trên các báo, tạp chí, trong đó có các ấn phẩm chuyên ngành, góp thêm những thông tin, phân tích, kiến giải về các vấn đề liên quan đến hệ thống di sản văn hóa các tộc người thiểu số Tây Nguyên. Ông cũng là một trong những người tham gia thẩm định những nội dung liên quan đến các tộc người thiểu số trong khung chương trình giáo dục địa phương, tham gia tư vấn bộ khung đề tài và trực tiếp làm giám khảo của Hội thi sáng tạo khoa học kỹ thuật cho học sinh phổ thông cấp tỉnh nhiều năm…
Ngoài 60, vẫn giữ nguyên cảm xúc với những chuyến “về rừng”, với ông, những thành quả đạt được chưa bao giờ là đích đến. Bởi lẽ đó, ông vẫn miệt mài đi, miệt mài tìm hiểu với mong muốn được góp một chút tâm huyết để văn hóa truyền thống tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng và truyền lại cho thế hệ mai sau. Bao năm gắn với các buôn làng, với ngôn ngữ tộc người, điều mà Đặng Trọng Hộ thấy mình được thu nhận lớn nhất là sự tin tưởng và tình cảm của đồng bào. Bà con các tộc người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru luôn coi thầy giáo Hộ như một già làng, một thành viên của cộng đồng buôn làng. Không chỉ là một nhà nghiên cứu, cuộc đời ông đã trọn vẹn thuộc về nơi ấy.
