Khi góc nhìn phát triển thay đổi, cây sâm không thể mãi đứng ở vị thế của một thứ xa xỉ phẩm dành riêng cho số ít. Đã đến lúc loài dược liệu quý này cần một định danh mới trong chiến lược kinh tế quốc gia.
Bước vào dây chuyền chuẩn hóa
Việt Nam sở hữu nhiều loài thực vật mang tên sâm, nhưng sâm Ngọc Linh phân bố tự nhiên ở vùng núi cao thuộc hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam mới là loài đặc hữu, mang hàm lượng saponin vượt trội cùng chu kỳ sinh trưởng đặc trưng. Giá trị của nó, suốt một thời gian dài, được đẩy lên đỉnh điểm nhờ sự khan hiếm nguồn gene ngoài tự nhiên. Tuy nhiên, sự hiếm có ấy lại trở thành cái bẫy thu hẹp không gian phát triển của chính cây sâm. Một dược liệu quý nếu chỉ sống trong huyền thoại và những giao dịch trao tay sẽ tự hạn chế năng lực đóng góp cho y học lẫn kinh tế thương mại.
Sự xuất hiện của Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1/6/2023 phê duyệt Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 đã tạo ra một điểm tựa chính sách quan trọng. Quyết định đặt ra mục tiêu đến năm 2030 cả nước sẽ hình thành khoảng 21 nghìn ha diện tích trồng sâm, hướng tới việc đưa Việt Nam trở thành quốc gia sản xuất, xuất khẩu các sản phẩm chế biến từ sâm hàng đầu thế giới.
Quyết định số 611/QĐ-TTg cũng thiết lập một lộ trình quy mô quốc gia với mục tiêu bảo tồn nguồn gene gắn với phát triển vùng nguyên liệu. Điểm đáng chú ý hơn nữa là việc Chính phủ đặt trọng tâm vào việc hoàn thiện quy trình sản xuất giống, kiểm soát nguồn gốc cây giống và áp dụng các tiêu chuẩn như GACP-WHO trong nuôi trồng, thu hái dược liệu. Cùng với những tiến bộ về nhân giống và kỹ thuật canh tác, sâm Ngọc Linh đang từng bước rời khỏi phạm vi của một loài cây hoang dã để bước vào quỹ đạo của một ngành hàng có tổ chức.
Tuy nhiên, mở rộng quy mô cũng đồng nghĩa với những bài toán mới. Khi nguồn giống được nhân lên, việc kiểm soát nguồn gene chuẩn và ngăn chặn giống giả sẽ trở thành điều kiện tiên quyết để bảo vệ uy tín của sâm Ngọc Linh. Diện tích tăng nhanh cũng đặt ra yêu cầu phải giữ được chất lượng dược liệu ổn định, thay vì đánh đổi bằng sản lượng... Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, khi số lượng sản phẩm ra đời theo quy mô công nghiệp, liệu giá trị trên từng củ sâm sẽ suy giảm? Những lợi ích đem lại có còn thật sự nằm trong mỗi củ sâm?
Nhìn nhận khách quan, trước cây sâm, chúng ta đã rất thành công với một số loại cây khác. Mỗi loại cây sẽ có những đặc điểm riêng biệt, nhưng để phát triển theo hướng công nghiệp, đều cần một chiến lược cụ thể.
Đồng bào các dân tộc thiểu số, vốn là những người gắn bó đời mình với núi rừng, sẽ có cơ hội trở thành chủ nhân thật sự của các vườn sâm, mở ra sinh kế bền vững để giữ đất, giữ rừng và vươn lên làm giàu.
Bản đồ giá trị mới từ chuỗi chế biến sâu và sinh kế bền vững
Việc mở rộng diện tích trồng lên hàng chục nghìn ha chắc chắn sẽ làm suy giảm tính khan hiếm tuyệt đối của sâm tươi trên thị trường. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để định nghĩa lại thước đo giá trị của cây sâm Việt Nam. Nhìn sang kinh nghiệm của các quốc gia có nền công nghiệp dược liệu phát triển, nguồn lợi khổng lồ không đến từ việc bán thô từng củ sâm tươi với giá cao, mà nằm ở giá trị gia tăng của chuỗi chế biến sâu.
Một củ sâm tươi dù đắt đỏ đến đâu cũng mới dừng lại ở dạng nguyên liệu thô. Chỉ khi nguồn nguyên liệu đạt chuẩn trở nên dồi dào, các doanh nghiệp mới có đủ cơ sở đầu tư dây chuyền chiết xuất hiện đại, đưa sâm vào sản xuất dược phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm cao cấp. Khi đó, giá trị của sâm Ngọc Linh không còn đo bằng sự hiếm hoi trên thị trường tự do, mà được tính bằng hàm lượng chất xám trong từng sản phẩm chế biến, bằng kim ngạch xuất khẩu và khả năng tiếp cận rộng rãi của người tiêu dùng.
Đằng sau những con số quy hoạch còn là một hệ sinh thái phát triển mang chiều sâu xã hội. Sâm Ngọc Linh là loài cây đặc thù chỉ phát triển tối ưu dưới tầng thảm mục của rừng tự nhiên. Do đó, việc mở rộng diện tích trồng sâm đồng nghĩa với việc hàng trăm nghìn ha rừng già tại Tây Nguyên sẽ được bảo vệ nghiêm ngặt. Bảo vệ rừng khi ấy không còn là nhiệm vụ hành chính, mà gắn liền với lợi ích kinh tế trực tiếp của cộng đồng địa phương.
Bước ra khỏi sự khan hiếm, sâm Ngọc Linh đang thực hiện cuộc trở về đúng nghĩa với bản chất của một loài dược liệu quý. Đó là thoát khỏi chiếc tủ kính xa xỉ để phục vụ sức khỏe cộng đồng và đóng góp vào nền kinh tế đất nước.
