Dự án nghệ thuật cộng đồng “Sợi chỉ thời gian” do nghệ sĩ thêu Phạm Ngọc Trâm khởi xướng đã góp phần đưa nghệ thuật thêu tay truyền thống Việt Nam trở lại sinh động hơn, gần gũi với lớp trẻ.
Tốt nghiệp Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam, Phạm Ngọc Trâm có hơn 15 năm nghiên cứu, phục dựng kỹ thuật thêu truyền thống và thực hành sáng tác. Quá trình tìm tòi, ứng dụng tri thức về tơ, lụa, màu nhuộm tự nhiên giúp cô mở rộng khả năng biểu đạt và định hình phong cách cá nhân.
Tác phẩm của Phạm Ngọc Trâm không dừng ở giá trị thủ công mà còn khẳng định thêu tay là loại hình nghệ thuật thị giác trong đời sống mỹ thuật đương đại. Bên cạnh hoạt động cá nhân, Trâm thường xuyên tổ chức, giảng dạy chuyên đề thêu ở trong và ngoài nước, góp phần lan tỏa hiểu biết về nghề thêu truyền thống, từng bước đưa kỹ thuật thêu tay tiếp cận rộng rãi trong không gian sáng tạo quốc tế.
Từ nền tảng chuyên môn và tâm huyết với văn hóa truyền thống của dân tộc, nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm khởi xướng dự án “Sợi chỉ thời gian” mở ra hành trình sưu tầm, hệ thống hóa ký ức thêu thùa, khâu vá trong nếp nhà Hà Nội xưa. Chương trình được triển khai với sự phối hợp của Ủy ban nhân dân phường Cửa Nam và Trường trung học cơ sở Trưng Vương. Thông qua kỹ thuật thêu tay, sáng kiến này gợi mở cộng đồng chia sẻ những câu chuyện gắn với ký ức đô thị và di sản, đồng thời hướng tới truyền thống giáo dục nữ sinh Hà Nội với hoạt động trải nghiệm sáng tạo, từng bước xây dựng Trường Trưng Vương-Đồng Khánh trở thành điểm hẹn văn hóa và giáo dục di sản.
Hoạt động mở đầu dự án diễn ra tại Trường trung học cơ sở Trưng Vương với buổi trò chuyện về nghệ thuật thêu thời Đông Dương và câu chuyện về trường nữ sinh Đồng Khánh. Không gian lớp nữ công xưa được tái hiện giúp người tham dự được trực tiếp trải nghiệm việc thêu thùa, khâu vá như một phần trong chương trình giáo dục nữ sinh.
Sau sự kiện mở màn, dự án phát động cộng đồng chia sẻ kỷ vật và ký ức thêu thùa, may vá, tạo nền tảng cho chặng đường tiếp theo. Những vật phẩm được gửi cho dự án ngày càng phong phú: Chiếc khăn tay, hộp đựng kim chỉ, mảnh áo được vá lại, vỏ gối thêu hình đôi chim… đều chứa đựng sự tần tảo và yêu thương. Các kỷ vật ấy trở thành mảnh ghép của đời sống Hà Nội qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Xuyên suốt quá trình nghiên cứu và thực hành, Phạm Ngọc Trâm luôn coi trọng yếu tố kết nối cộng đồng. Trong chuỗi hoạt động đón Xuân Bính Ngọ 2026, chương trình “Sắc xuân mới cho tấm áo cũ” đã thu hút đông đảo bạn trẻ cùng các bà và các mẹ tham gia. Nhiều em lần đầu tập xâu kim, học khâu lướt, thêu đột, vá áo len… dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm.
Qua từng thao tác đơn giản, ký ức về chiếc áo thời bao cấp được mẹ thêu bông hoa hay chiếc quần với những miếng “tích kê” do bà khâu được nhắc lại đầy xúc động. Những câu chuyện liên thế hệ không chỉ chuyển tải giá trị văn hóa, tình cảm gia đình mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của kỹ thuật thêu truyền thống giữa đời sống hiện đại.
Qua từng lời kể, vai trò của người phụ nữ trong giáo dục con cháu, gìn giữ nếp nhà và lưu giữ ký ức đô thị được khắc họa rõ nét. Bên cạnh đó, những phụ kiện được các bạn trẻ sáng tạo mang dấu ấn cá nhân như túi hương, thêu khăn tay… cho thấy khả năng ứng dụng linh hoạt của nghệ thuật thêu thủ công trong đời sống đương đại. Buổi thực hành không chỉ mở ra không gian chia sẻ kỷ niệm về Hà Nội trong mỗi gia đình mà còn góp phần hình thành ý thức sửa chữa, tái chế, tái sử dụng và trân trọng giá trị của vật dụng.
Nghệ thuật thêu tay không chỉ là kỹ năng mà còn là phương thức biểu đạt cảm xúc và gắn kết thế hệ. Trong chương trình nữ công gia chánh giảng dạy cho các nữ sinh Đồng Khánh, thêu thùa, khâu vá còn là biểu trưng cho sự tỉ mỉ, ân cần và tình yêu dành cho gia đình. Qua từng đường kim, mũi chỉ, nhiều thế hệ phụ nữ Hà Nội đã truyền dạy con cháu cách vá áo, khâu khăn, gìn giữ nếp nhà, những giá trị tưởng chỉ là hoài niệm nay được nhắc lại bằng sợi chỉ mỏng manh mà bền bỉ.
Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm
Chia sẻ về dự án “Sợi chỉ thời gian”, nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm cho biết: Nghệ thuật thêu tay không chỉ là kỹ năng mà còn là phương thức biểu đạt cảm xúc và gắn kết thế hệ. Trong chương trình nữ công gia chánh giảng dạy cho các nữ sinh Đồng Khánh, thêu thùa, khâu vá còn là biểu trưng cho sự tỉ mỉ, ân cần và tình yêu dành cho gia đình. Qua từng đường kim, mũi chỉ, nhiều thế hệ phụ nữ Hà Nội đã truyền dạy con cháu cách vá áo, khâu khăn, gìn giữ nếp nhà, những giá trị tưởng chỉ là hoài niệm nay được nhắc lại bằng sợi chỉ mỏng manh mà bền bỉ.
Tiếp nối hành trình của dự án, nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm sẽ cùng các nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ sĩ, giáo viên… thảo luận giải pháp ứng dụng nghệ thuật vào giáo dục di sản và kết nối cộng đồng. Hệ thống tư liệu sưu tầm, đóng góp cho dự án “Sợi chỉ thời gian” sẽ được biên tập, xây dựng thành nội dung cho triển lãm cộng đồng dự kiến được tổ chức vào tháng 3 tại Trường trung học cơ sở Trưng Vương.
Không gian triển lãm sẽ trưng bày hiện vật thêu, hình ảnh và tư liệu do cộng đồng chia sẻ kèm hình ảnh, câu chuyện, tác phẩm nghệ thuật đa phương tiện... Sau sự kiện, toàn bộ dữ liệu sẽ được số hóa, hình thành kho lưu trữ phục vụ nghiên cứu và giới thiệu tại một số không gian văn hóa trong và ngoài nước. Hướng đi này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận công chúng đồng thời khẳng định vị trí của nghệ thuật thêu truyền thống Việt Nam.
