Bên cạnh sự tinh xảo về kỹ thuật, vẻ đẹp thanh nhã, các tác phẩm của nghệ nhân còn gợi nên tinh thần, câu chuyện ấm áp của mùa xuân qua giá trị bền bỉ suốt hành trình giữ lửa nghề thêu.
Nhiều người vẫn quen gặp nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng ở xã Phúc Sơn (Hà Nội) bên khung thêu quen thuộc cùng những sợi chỉ tơ lặng lẽ nối dài theo năm tháng. Nhưng những ngày đầu xuân này, chị lại ngồi thêu giữa không gian phố cổ, bên dòng người qua lại tấp nập. Dẫu ở nơi tĩnh lặng hay xôn xao, nghệ nhân vẫn khoan thai, tỉ mỉ, dịu dàng trước từng mũi thêu.
Sinh ra và lớn lên ở miền đất có nghề thêu nổi tiếng, chị Hằng thấm thía về ký ức, gia phong, sự truyền nối của nghề qua nhiều thế hệ. Tuổi thơ chị gắn với những buổi ngồi bên bà, bên mẹ, ngắm từng đường chỉ nối tiếp nhau trong câu chuyện về sự kiên nhẫn và cái đẹp. Khác với nhiều nghề thủ công, thêu đòi hỏi sự tỉnh táo, kiên trì và nhất là tâm thế tĩnh lặng. Bởi thế, với chị, nghề thêu bên cạnh kỹ năng còn là thái độ sống.
Ý tưởng thêu tay trên nền vẽ lụa ra đời từ những thử nghiệm ban đầu còn dè dặt. Từ những bức tranh bị loại bỏ, bao lần làm lại từ đầu, chị Nguyễn Thị Hằng và chồng đã tìm ra phương thức sáng tạo mới, đó là lấy hội họa làm nền tảng tạo hình, lấy thêu tay làm chiều sâu xúc cảm. Nét vẽ lụa mềm mại, giàu sắc độ, kết hợp với những sợi chỉ tơ óng ánh, tạo nên một lớp không gian thị giác vừa thực vừa mộng, vừa truyền thống vừa hiện đại. Ở đó, tranh trở thành hình thức tái sáng tạo. Từng mảng sóng nước, tia nắng, cánh hoa, mái chùa, gốc đa… hiện lên bằng nhịp điệu của mũi kim và độ rung tinh tế của chỉ.
Nhờ sự kết hợp ấy, dòng tranh thêu của nghệ nhân mang nét đẹp riêng, không trùng lặp với tranh thêu truyền thống, cũng không hòa tan vào hội họa thuần túy.
Trong các chủ đề thêu, mùa xuân là đề tài đẹp và cũng đòi hỏi quá trình tích lũy, gạn lọc trong cảm xúc lẫn kỹ thuật. Mùa xuân trong tranh thêu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng hiện lên qua cách chuyển sắc tinh tế, độ rung rất nhẹ của sợi tơ trên nền lụa. Để cánh đào mong manh mang đến cảm giác phất phơ trong gió hay chuyển động của con người, không gian đầy tươi mới vào mùa xuân… người thêu phải “đọc” được ánh sáng, nhịp điệu, như cách chị Hằng đang dạy người học nghề: “Mũi thưa gợi sương sớm, mũi dày giữ lại nắng mai, mũi đột-lướt-nối đầu thay nhau như nhịp thở của cỏ cây đang độ hồi sinh”.
Có những bức tranh thêu, riêng phần nền lụa chị mất hàng tuần xử lý để tạo được độ trong và sâu, rồi mới dám đặt mũi kim đầu tiên, bởi chỉ cần sự chênh lệch nhỏ cũng đủ làm “vỡ” cả không gian xuân vốn mong manh. Chính bởi lẽ đó, thêu mùa xuân, với nữ nghệ nhân, cảnh sắc thôi chưa đủ, mà cần làm cho cả mùa sinh sôi, bừng tỏa trong từng sợi chỉ.
Mùa xuân trong tranh thêu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng luôn mang dáng dấp của người phụ nữ. Như chính nghề thêu, vốn từ bao đời nay gắn với bàn tay các bà, các mẹ, từng mũi kim đi qua nền lụa, người ta cảm nhận sâu hơn vẻ đẹp cũng như số phận những người phụ nữ đã hết lòng vun đắp cho nghề.
Trong các sáng tác của chị, mùa xuân là đề tài mang đậm giá trị tinh thần. Mùa xuân hiện lên qua đóa sen thiền tĩnh tại, trong sắc nắng mới, qua Chùa Một Cột lặng lẽ soi bóng nước. Đó là mùa xuân nội tâm, giúp con người tìm lại sự cân bằng, hướng thiện và hòa hợp cùng thiên nhiên.
Thêu mùa xuân, với chị cũng là thêu niềm tin vào sự tái sinh của nghề truyền thống bởi mỗi bức tranh hoàn thiện vừa là một sản phẩm mỹ thuật, đồng thời cũng mang đến câu trả lời cho niềm băn khoăn: Làm cách nào để nghề thêu “sống” được trong đời sống hiện đại?
Không dừng lại ở sáng tác, Nguyễn Thị Hằng chủ động đưa nghề thêu vươn khỏi không gian làng nghề. Từ xưởng sản xuất ban đầu, đầu năm 2024, chị và chồng chuyển đổi mô hình thành hợp tác xã thêu tay, kết hợp tư duy hiện đại vào quản trị văn hóa truyền thống. Với khoảng 50 lao động địa phương, hợp tác xã đã tạo sinh kế ổn định cho nhiều người dân, duy trì mạch sống làng nghề. Mức thu nhập từ 7-10 triệu đồng mỗi tháng của người thợ thêu mang đến tín hiệu khả quan cho thấy nghề truyền thống hoàn toàn có thể phát triển tốt nếu được tổ chức, phát triển đúng hướng. Chỉ trong vài năm, nhiều dòng sản phẩm tiêu biểu của hợp tác xã đã được công nhận OCOP, có mặt tại thị trường châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước Đông Nam Á.
Trong quan niệm của nữ nghệ nhân, nghề thêu không chỉ cần đôi tay khéo, mà còn cần một tâm hồn tinh tế. Chị chia sẻ: “Tâm hồn người phụ nữ là yếu tố quan trọng nhất để làm nên bức tranh thêu có hồn”.
Từ tinh thần ấy, bên cạnh sản xuất, chị dành nhiều công sức, cảm xúc cho việc truyền nghề. Những lớp học miễn phí cho thế hệ trẻ, những video chia sẻ quá trình thêu trên nền tảng số vừa giúp quảng bá sản phẩm, vừa gieo tình yêu, sự thấu hiểu nghề thêu trong cộng đồng. Không giấu nghề, không giữ bí quyết cho riêng mình, nghệ nhân cho rằng, nghề chỉ thật sự sống khi có người kế tục.
Nhìn lại hành trình hơn 20 năm gắn bó với nghề của chị, có thể thấy cả quá trình vận động văn hóa làng nghề trong thời đại mới. Các nghệ nhân từ sản xuất nhỏ lẻ đã chuyển sang hợp tác xã, từ thủ công thuần túy sang sáng tạo kết hợp nghệ thuật để vươn tới thị trường quốc tế. Mùa xuân trên nền lụa vì thế cũng là mùa mới của nghề truyền thống đang tìm được nhịp sống hài hòa giữa vẻ đẹp xưa cũ và cảm quan đương đại. Khi từng mũi kim vẫn lặng lẽ đi qua nền lụa, từng sợi chỉ tơ vẫn ánh lên trong nắng mới, hy vọng vẫn đong đầy từ lòng nhẫn nại sớm hôm.
