Ở khu vực Tây Nguyên, tại những vùng đồng bào dân tộc thiểu số có hoạt động du lịch phát triển như Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng là kết cấu hạ tầng phát triển, diện mạo buôn làng khang trang. Đồng bào có điều kiện tiếp xúc với kinh tế thị trường, mở cửa giao lưu sâu rộng nên dân trí và nhận thức phát triển. Ở những nơi này, cùng với bức tranh kinh tế - xã hội khởi sắc rõ nét, đời sống người dân được cải thiện đáng kể.
Tuy nhiên, phát huy văn hóa truyền thống vào phát triển du lịch là việc làm không mấy dễ dàng, một số nơi làm tốt nhưng có nơi lạm dụng, khai thác lệch lạc. Một nghệ nhân người dân tộc Cơ Ho tại xã Lạc Dương (Lâm Đồng) nói, hầu hết nội dung các khu, điểm du lịch đều do “cò” chi phối; các “cò” dẫn dắt, đặt hàng phải làm gì để thỏa mãn thị hiếu của khách. Vẫn biết, văn hóa và du lịch đang dựa vào nhau mà sống nhưng vấn đề đặt ra là chúng ta đang khai thác thứ văn hóa gì cho du lịch và có đúng với bản chất du lịch văn hóa hay không?
Mức độ có thể khác nhau nhưng đa phần các khu, điểm du lịch cộng đồng dân tộc thiểu số đều giống ở tổ chức, quản lý và khai thác du lịch theo kiểu “ăn xổi”, gây ra những tác hại, làm phai nhạt, chết dần các giá trị văn hóa đích thực. Có nơi, người ta dựng lên những buôn làng “văn hóa sắc tộc” như những phiên bản lỗi. Ở những nơi đó, yếu tố “lạ” đã được các “cò” khuyến khích khai thác cốt thỏa mãn cuộc chơi ngắn ngày.
Ngay cả di sản văn hóa cồng chiêng, âm nhạc thiêng, phương tiện thể hiện tâm trạng và nhu cầu giao tiếp với thần linh, với thiên nhiên và cộng đồng thân thuộc cũng đã được khoác lên vai một “sứ mệnh” khác. Với rượu cần ủ bằng men hóa học, thịt nướng từ tủ lạnh và thứ cồng chiêng biến dạng chạy theo thị hiếu, du khách thỏa mãn cuộc chơi nhưng đồng thời có những cái nhìn sai lệch và hiểu khác đi về giá trị của cồng chiêng. Trong hoàn cảnh này, do mưu sinh, chính những chủ thể của nền văn hóa rừng cũng đang “phản bội” lại những gì mà ông cha họ đã sáng tạo, trao truyền.
Phát triển du lịch một cách ồ ạt, tính tự phát cao, thiếu một chiến lược dài hơi cùng với việc cơ sở hạ tầng yếu kém, thiếu đồng bộ; công tác tuyên truyền, quảng bá còn mang tính thời vụ, thiếu chuyên nghiệp; đội ngũ hướng dẫn viên thiếu và yếu. Hệ quả là nhiều giá trị văn hóa quý báu bị hiểu sai lệch, bị bóp méo, nặng tính trình diễn, thiếu chất bản nguyên.
Coi du lịch là một điểm tựa bền vững của bảo tồn văn hóa, nhưng trước hết, phải biết cách nắn dòng đúng hướng, kẻo không chính vốn văn hóa cổ truyền quý giá lại bị kiểu làm du lịch thực dụng làm cho méo mó, nhạt phai. Phát triển bền vững chính là phải trụ vững trên hai chân: lấy văn hóa làm hồn cốt cho du lịch và du lịch làm điểm tựa để bảo tồn, phát huy các giá trị quý báu của văn hóa.
Nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo, du lịch đang có sự “xâm lăng” vô lối vào văn hóa, dẫn đến sự biến dạng không gian đời sống, bản sắc độc đáo của các tộc người.
