Tuy nhiên, trước làn sóng công nghiệp hóa, dịch chuyển lao động và sự bùng nổ của công nghệ số, việc giữ gìn bản sắc và phát huy những giá trị di sản quý báu của đồng bào Khmer đang gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi những chiến lược đồng bộ và thực chất hơn.
Trải qua tiến trình lịch sử lâu dài, dân tộc Khmer đã sáng tạo và lưu giữ một hệ giá trị văn hóa phong phú, đa dạng từ tiếng nói, chữ viết, kiến trúc, trang phục đến nghệ thuật trình diễn dân gian. Không gian văn hóa này gắn liền với hơn 450 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer trải rộng khắp vùng Tây Nam Bộ, tạo nên một cấu trúc bền vững mang tính biểu tượng: phum, sóc-gia đình-nhà chùa. Những ngôi chùa không chỉ là trung tâm tín ngưỡng, tôn giáo thiêng liêng mà còn lưu giữ thư tịch cổ, truyền dạy chữ viết, giáo dục đạo đức và bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo cho các thế hệ.
Hằng năm, các lễ hội lớn như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bóc cùng hội đua ghe Ngo không chỉ phản ánh tâm thức cộng đồng sâu sắc mà còn là môi trường thực hành văn hóa sống động. Tại đây, những giai điệu rộn ràng của nhạc Ngũ âm, nghệ thuật sân khấu Dù kê, Rô băm, hay vũ điệu uyển chuyển của điệu múa Rom vong, Lâm thôn được tái hiện, khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Nhiều loại hình trong số đó đã được vinh danh trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế không thể thay thế của văn hóa Khmer trong bức tranh toàn cảnh của văn hóa Việt Nam.
Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy cho biết: Nhận thức được tầm quan trọng cốt lõi của việc giữ gìn bản sắc dân tộc, những năm qua, Đảng và Nhà nước cùng các bộ ngành, địa phương đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách mang tính chiến lược. Từ việc triển khai Chỉ thị số 19-CT/TW của Ban Bí thư gắn với nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội, giảm nghèo bền vững, cho đến lồng ghép các dự án bảo tồn văn hóa vào Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021-2030, công tác bảo tồn đã gặt hái được những kết quả đáng ghi nhận.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp chặt chẽ các địa phương Tây Nam Bộ tổ chức thành công 8 kỳ Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch dân tộc Khmer Nam Bộ, quy tụ hàng nghìn nghệ nhân, diễn viên tham gia biểu diễn, giao lưu và quảng bá hình ảnh di sản ra cả nước.
Tại các địa phương tiêu biểu như Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau và cả các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, các lớp dạy chữ Khmer, câu lạc bộ nhạc Ngũ âm và múa dân gian tiếp tục được củng cố. Công tác đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu cũng ghi nhận vai trò tiên phong của Trường đại học Trà Vinh trong việc nghiên cứu văn hóa, sưu tầm thư tịch cổ và giảng dạy ngôn ngữ Khmer, mở ra hướng đi bền vững cho lực lượng trí thức trẻ kế cận.
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu lớn, công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Khmer đang gặp nhiều khó khăn, thách thức. Đáng lo ngại là làn sóng dịch chuyển lao động quy mô lớn từ nông thôn Tây Nam Bộ về các trung tâm kinh tế, khu công nghiệp lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Cần Thơ. Phần lớn người lao động Khmer làm việc phân tán tại các đô thị, đối mặt với sinh kế bấp bênh, dẫn đến việc tập hợp cộng đồng để sinh hoạt văn hóa hay tổ chức các lớp truyền dạy chữ gặp nhiều khó khăn.
Hệ quả là một bộ phận thanh thiếu niên Khmer hiện nay bị hạn chế khả năng đọc, viết chữ mẹ đẻ, ít mặn mà với nghệ thuật sân khấu cổ truyền. Trong khi đó, sự bùng nổ của mạng xã hội mở đường cho các dòng sản phẩm giải trí ngoại lai xâm nhập thiếu chọn lọc, làm mờ nhạt dần nhận thức thẩm mỹ và tính nguyên gốc của trang phục, âm nhạc dân tộc.
Hiện tượng phân hóa giữa không gian đô thị và nông thôn cũng tạo ra khoảng cách lớn: thế hệ trẻ sinh ra ngoài phum, sóc có xu hướng xa rời gốc rễ, trong khi cộng đồng bám trụ tại vùng nông thôn dù giữ được bản sắc nhưng lại hạn chế về điều kiện hưởng thụ văn hóa. Thêm vào đó, công tác quản lý sau khi sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cơ sở còn bộc lộ một số bất cập khi nhiều thiết chế văn hóa hoạt động cầm chừng, thiếu nhân lực và kinh phí vận hành.
Theo ông Nguyễn Hoàng Hành, Phó vụ Trưởng vụ tuyên truyền công tác dân tộc và tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo), công tác bảo tồn, phát huy văn hóa Khmer trong bối cảnh mới cần có bước chuyển mình mạnh mẽ mang tính thực chất; phù hợp, toàn diện với xu hướng đô thị hóa và dịch chuyển lao động. Bảo tồn di sản phải lấy cộng đồng làm chủ thể, lấy không gian sống tự nhiên của phum, sóc và mái chùa Phật giáo Nam tông Khmer làm trung tâm vững chắc.
Ở góc độ giáo dục, Tiến sĩ Ngô Sô Phe, Trường đại học Trà Vinh kiến nghị: Nhà nước cần sớm ban hành các cơ chế chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ sinh kế và đãi ngộ xứng đáng cho các nghệ nhân, những "báu vật nhân văn sống" đang trực tiếp nắm giữ và truyền dạy bí quyết nghệ thuật Khmer độc đáo. Song song đó, giải pháp đột phá trong kỷ nguyên mới chính là ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số. Việc số hóa toàn diện dữ liệu thư tịch cổ, kiểm kê di sản phi vật thể và xây dựng cơ sở dữ liệu số thống nhất sẽ giúp việc tiếp cận văn hóa trở nên dễ dàng hơn, gắn với đào tạo nguồn nhân lực kế thừa trong công tác này.
Bên cạnh đó, việc phát triển du lịch bền vững gắn liền với sinh kế cộng đồng, lồng ghép bảo tồn văn hóa vào các tour du lịch sinh thái, nhân văn vùng Đồng bằng sông Cửu Long chính là chìa khóa mở ra nguồn lực tự thân. Khi văn hóa mang lại giá trị kinh tế trực tiếp cho người dân, nội lực bảo tồn sẽ tự khắc được kích hoạt, giúp di sản mãi trường tồn cùng thời gian.
