Đền Cửa Ông nằm ở trên một ngọn đồi với độ cao khoảng 100m so với mực nước biển. Không gian chung quanh đền được bao bọc bởi hai ngọn núi "tả Thanh Long và hữu Bạch Hổ", hướng nhìn ra Vịnh Bái Tử Long với thế phong thủy “Tọa sơn hướng hải”.
Theo truyền thuyết, Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng đã có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên-Mông. Với tài thao lược của mình, ông đã cùng binh sĩ đóng quân đồn trú tại Cửa Suốt (tên cũ của Cửa Ông) bảo vệ tuyến biên giới và lãnh hải khu vực Đông Bắc Tổ quốc.
Đền Cửa Ông là nơi duy nhất thờ đầy đủ gia thất Trần Hưng Đạo và các cận thần của ông. Tại đây có 34 pho tượng quý, giá trị nghệ thuật cao được các nghệ nhân chạm trổ công phu, tỉ mỉ, sắc nét.
Đền Cửa Ông được chia làm 3 khu vực thờ chính nằm lần lượt từ chân núi lên: Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng cùng với nhiều công trình khác; chất liệu dựng đền được sử dụng từ các loại vật liệu như đá đúc, gạch Bát Tràng, ngói mũi đất nung, vữa hồ pha mật. Những họa tiết trang trí trong đền dựa theo các điển tích về tứ linh: Long, Ly, Quy, Phụng; Đền Cửa Ông còn sở hữu nhiều pho tượng có niên đại hàng trăm năm mang giá trị nghệ thuật cao. Ở vị trí cao nhất trong quần thể di tích Đền Cửa Ông là pho tượng Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cao 10m và nặng 40 tấn.
Lễ hội Đền Cửa Ông được tổ chức hằng năm vào ngày mùng 3 và 4/2 (âm lịch) và mùng 3 và 4/8 (âm lịch) để tưởng nhớ công đức, cuộc đời và sự nghiệp của Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng nhiều tướng lĩnh nhà Trần có công đánh giặc, trấn ải vùng đông bắc. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2016 và được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt vào năm 2017.
Ông Đinh Ngọc Chiến, Bí thư Đảng ủy phường Cửa Ông cho biết: “Lễ hội Đền Cửa Ông là dịp để nhân dân và du khách bày tỏ lòng thành kính, biết ơn đối với công lao to lớn của Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và các bậc tiền nhân có công với dân, với nước. Thông qua lễ hội nhằm giới thiệu, quảng bá các giá trị tiêu biểu, độc đáo của Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông đến với nhân dân và du khách thập phương. Đồng thời, lan tỏa tiềm năng, thế mạnh và tình người vùng mỏ đến với bạn bè trong nước và quốc tế”.
Lễ hội Đền Cửa Ông được tổ chức hằng năm nhằm tái hiện lịch sử, công lao to lớn của các bậc “khai quốc công thần”, những người có công với dân, với nước; đây cũng là dịp để mỗi người dân thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, cầu mong cho dân giàu, nước mạnh, xã hội văn minh, gia đình hạnh phúc, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, lòng nhân ái và trách nhiệm của người dân với quê hương, đất nước. Người dân và khách tham quan đến với Lễ hội Đền Cửa Ông còn được tham gia trải nghiệm nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc như múa rồng, múa lân, thi bày mâm ngũ quả, các trò chơi dân gian…
Ông Nguyễn Văn Hẹn, Trưởng ban quản lý Di tích Đền Cửa Ông cho biết: “Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông có giá trị lớn trong việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục và gắn kết cộng đồng, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh, sinh hoạt văn hóa của nhân dân địa phương và là điểm đến thu hút khách du lịch”.
Trải qua hơn 700 năm, Đền Cửa Ông ngày nay vẫn giữ được nét cổ kính và linh thiêng, mang biểu tượng của tinh thần chiến đấu chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước của các bậc tiền nhân, các Anh hùng dân tộc. Các thần tích, thần sắc, sắc phong cho các vị thần còn được lưu giữ tại Đền Cửa Ông đã trở thành kho tư liệu lịch sử quý giá cho các thế hệ kế tiếp tìm hiểu về quá trình dựng nước, giữ nước của triều Trần và tiếp tục bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của di tích.
