Oscar 2026: Phim tài liệu xoáy sâu những "vết cắt" nhức nhối của nước Mỹ

Mùa giải Oscar 2026 chứng kiến sự lên ngôi mạnh mẽ của dòng phim tài liệu khi nhiều tác phẩm được đề cử đã trực diện phản ánh những vấn đề gai góc của xã hội Mỹ: từ căng thẳng sắc tộc, luật súng đạn, phá thai, bạo lực học đường cho tới hệ thống nhà tù và những rủi ro mà giới báo chí phải đối mặt.

Nhà làm phim người Canada Ben Proudfoot nhận giải Oscar Phim tài liệu ngắn hay nhất năm 2022 cho The Queen of Basketball.
Nhà làm phim người Canada Ben Proudfoot nhận giải Oscar Phim tài liệu ngắn hay nhất năm 2022 cho The Queen of Basketball.

Trước thềm lễ trao giải tối 15/3 tại Hollywood (theo giờ địa phương), các nhà làm phim bày tỏ hy vọng tác phẩm của họ không chỉ dừng lại ở màn ảnh, mà còn khơi mở các cuộc đối thoại xã hội rộng lớn hơn.

Trong bối cảnh phim tài liệu phần lớn được sản xuất độc lập, ngân sách hạn chế và khó đạt độ phủ sóng như phim thương mại, việc được Viện Hàn lâm khoa học và Nghệ thuật điện ảnh Mỹ (AMPAS) vinh danh được xem là tín hiệu tích cực cho sức sống của thể loại này.

Đạo diễn Geeta Gandbhir góp mặt ở hạng mục “Phim tài liệu xuất sắc nhất” với tác phẩm “The Perfect Neighbor”. Bộ phim phát hành trên nền tảng Netflix tái hiện một vụ tranh chấp tại khu dân cư ở bang Florida dẫn tới cái chết của một người da màu, qua đó phơi bày sự giao thoa phức tạp giữa vấn đề sắc tộc, văn hóa súng đạn và luật tự vệ “Stand Your Ground”.

Không chỉ dừng ở việc kể lại một bi kịch, bộ phim đặt câu hỏi về cách luật pháp được vận dụng và những hệ lụy xã hội âm ỉ phía sau.

Cũng trong mùa giải năm nay, Geeta Gandbhir tiếp tục được đề cử ở hạng mục “Phim tài liệu ngắn xuất sắc nhất” với “The Devil Is Busy”.

Tác phẩm lấy bối cảnh một phòng khám phá thai ở Atlanta sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bãi bỏ quyền phá thai liên bang năm 2022. Trung tâm câu chuyện là một phụ nữ sùng đạo phụ trách an ninh tại phòng khám, người phải dung hòa giữa đức tin cá nhân và trách nhiệm bảo vệ bệnh nhân trước làn sóng biểu tình. Bộ phim phản ánh những xung đột nội tâm sâu sắc, đồng thời khơi gợi câu hỏi về quyền tự quyết của phụ nữ trong bối cảnh chính trị-pháp lý nhiều biến động.

Chủ đề bạo lực học đường được khắc họa đầy ám ảnh trong phim ngắn “All the Empty Rooms” của đạo diễn Joshua Seftel và nhà báo Steve Hartman. Thay vì tập trung vào hiện trường vụ việc, bộ phim ghi lại những căn phòng ngủ trống trải của các em nhỏ thiệt mạng trong các vụ xả súng.

Những không gian lặng im, những chiếc giường không người nằm, những đồ chơi dang dở… trở thành biểu tượng của khoảng trống không thể bù đắp mà mỗi sinh mạng ra đi để lại.

Các tác giả hy vọng hình ảnh giản dị nhưng day dứt ấy có thể chạm đến cảm xúc người xem và thúc đẩy thay đổi chính sách.

Ở một góc nhìn khác, “The Alabama Solution” của hai đạo diễn Andrew Jarecki và Charlotte Kaufman phơi bày thực trạng hệ thống nhà tù Mỹ. Bộ phim cho thấy tình trạng quá tải, điều kiện giam giữ khắc nghiệt và những rào cản mà báo chí, nhà làm phim gặp phải khi tìm cách tiếp cận các cơ sở cải huấn.

Theo các nhà làm phim, với khoảng 2 triệu người bị giam giữ, Mỹ đang đối diện những câu hỏi lớn về cải cách tư pháp và nhân quyền.

Vai trò của báo chí trong bối cảnh xung đột và những hiểm nguy ngày càng gia tăng cũng được đề cập trong “Armed Only with a Camera: The Life and Death of Brent Renaud” do Craig Renaud thực hiện. Phim kể về nhà báo Mỹ Brent Renaud – người thiệt mạng tại Ukraine năm 2022 khi đang tác nghiệp.

Thông qua câu chuyện cá nhân, tác phẩm mở rộng sang thực trạng chung của nghề báo trong giai đoạn được xem là nguy hiểm bậc nhất đối với phóng viên toàn cầu, khi các vụ tấn công, bắt giữ và đe dọa gia tăng.

Điểm chung của các phim tài liệu được đề cử Oscar năm nay là không né tránh tranh cãi. Thay vì lựa chọn lối kể trung dung, nhiều đạo diễn chủ động đặt máy quay vào tâm điểm xung đột, chấp nhận va chạm với những vấn đề nhạy cảm.

Sự ghi nhận của AMPAS cho thấy phim tài liệu không chỉ là thể loại bên lề, mà đang trở thành một diễn đàn quan trọng để xã hội Mỹ soi chiếu chính mình.

Trong một mùa giải mà điện ảnh giải trí vẫn chiếm lĩnh phòng vé, sự hiện diện đậm nét của các tác phẩm tài liệu đã góp phần khẳng định sức mạnh của điện ảnh như một công cụ phản biện và thúc đẩy thay đổi xã hội.

Có thể bạn quan tâm

Bà Phan Cẩm Tú (thứ 3 từ trái sang) tại buổi tọa đàm về bản quyền do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền tác giả: Nỗi niềm người làm điện ảnh

Là người có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ bản quyền điện ảnh, bà Phan Cẩm Tú (Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ) chia sẻ những nỗi niềm của những người làm sáng tạo trước thực trạng vi phạm bản quyền hiện nay.

Du khách tham quan nhà người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. (Ảnh: THANH DUNG)

Giữ gốc, nối nghề trong nhịp sống số

Trước nguồn nguyên vật liệu tự nhiên khan hiếm, đội ngũ thợ am hiểu kỹ thuật dựng nhà ngày càng thưa vắng, nhiều ngôi nhà truyền thống của các dân tộc thiểu số ở nước ta đã không còn giữ được hình thái ban đầu… 

Quần thể di tích Cố đô Huế, không gian di sản tiêu biểu trong hành trình “Hộ chiếu du lịch”. (Ảnh: Sở Du lịch thành phố Huế)

Đổi mới cách tiếp cận di sản

Bảo vệ và phát huy giá trị di sản không chỉ là gìn giữ nguyên trạng, mà còn đòi hỏi những phương thức tiếp cận phù hợp với bối cảnh mới.

Đại diện lãnh đạo thành phố Hà Nội trao Bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố cho di tích Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn.

Hà Nội trao bằng xếp hạng cấp thành phố cho di tích văn hóa lịch sử làng La Xuyên, xã Cổ Đô

Nhân dân thôn La Xuyên, xã Cổ Đô, thành phố Hà Nội vừa tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn. Buổi lễ có sự tham dự của đại diện lãnh đạo Cục Di sản (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Nội vụ Hà Nội.

Bìa tác phẩm "Đời như tiểu thuyết" của tác giả Trương Đức Minh Tứ.

Những phận người không hư cấu trong Đời như tiểu thuyết

"Đời như tiểu thuyết" của Trương Đức Minh Tứ không phải là cuốn sách để tìm một cốt truyện theo nghĩa thông thường. Ở đó là những con người cụ thể, những đời sống đã diễn ra, với đủ biến cố, chia ly, lựa chọn, day dứt, hy sinh và cả những cuộc kiếm tìm kéo dài đến tận cuối đời. 

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh cùng đông đảo cựu chiến binh, chiến sĩ Điện Biên tham quan triển lãm "Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại".

Đặc sắc triển lãm “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại” tại Điện Biên

Nhân kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/2026), Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (Điện Biên) tổ chức trưng bày, triển lãm 28 tác phẩm ký họa tiêu biểu về Chiến dịch Điện Biên Phủ của các họa sĩ Ngô Mạnh Lân, Phạm Thanh Tâm và Dương Hướng Minh với chủ đề “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại”.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt thực hiện in liễn làng Chuồn trong không gian Ngự Hà Viên, Huế. (Ảnh: MẠNH HÀO)

Những di sản sống của làng nghề

Có những làng nghề không mất đi hẳn nhưng lặng lẽ rút khỏi đời sống, chỉ còn lại trong ký ức của một vài người già hay trong những dấu vết mờ nhạt đâu đó.

Trần Ngọc Vàng và nghệ sĩ Thanh Thủy trong phim. (Ảnh: Galaxy Studio)

“Heo Năm Móng” đạt top 1 phòng vé điện ảnh mùa lễ 30/4

“Heo Năm Móng” nhanh chóng trở thành hiện tượng trên các diễn đàn điện ảnh và mạng xã hội, không chỉ nhờ chiến lược truyền thông hiệu quả, mà còn bởi hiệu ứng lan tỏa sau công chiếu. Sau 6 ngày ra mắt, phim chạm mốc 50 tỷ đồng, trở thành phim có doanh thu Top 1 phòng vé trong thời điểm ra mắt.

Nhà báo Hữu Việt và các diễn giả Phạm Thị Kim Oanh, Phan Cẩm Tú tại buổi tọa đàm. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền từ góc nhìn của lĩnh vực điện ảnh

Trong các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, điện ảnh là một trong số những loại hình bị vi phạm bản quyền nhiều nhất. Ở kỷ nguyên số, công nghệ và trí tuệ nhân tạo là sự tiến bộ nhưng cũng là những công cụ đắc lực để sao chép và phát tán sản phẩm điện ảnh, gây ảnh hưởng nặng nề nhiều mặt.

Phối cảnh công trình biểu tượng bông lúa Cà Mau.

Giá trị văn hóa từ "Biểu tượng bông lúa" ở Cà Mau

Sự phát triển của một địa phương trong kỷ nguyên mới không chỉ được đong đếm một cách cơ học bằng những con đường rải nhựa, hay những cây cầu bê-tông nối nhịp đôi bờ. Tầm vóc và sức sống của một vùng đất còn được khắc họa đậm nét qua những biểu tượng văn hóa mang tầm nhìn chiến lược.

Cảnh trong vở kịch ngắn “Chuyện nhà chị Tín” của Nhà hát Kịch Việt Nam biểu diễn tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. (Ảnh: THƯƠNG NGUYỄN)

Mở lối để sân khấu tiếp cận công chúng

Không thiếu những cuộc thi, liên hoan được tổ chức rầm rộ, những vở diễn mới liên tục ra mắt mỗi năm, nhưng sân khấu nước ta vẫn đang loay hoay đi tìm khán giả. Lý do tình trạng này là bởi các đơn vị chức năng chưa xây được nhịp cầu đủ mạnh để kết nối với công chúng trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày.

Các văn nghệ sĩ trong chuyến đi thực tế tại mỏ than ở Quảng Ninh vào dịp Ngày Thơ Việt Nam năm 2026. (Ảnh: THIÊN AN)

Chuyển động mới của văn học viết về công nhân

Trong dòng chảy của văn học đương đại, đề tài công nhân từng là mạch nguồn quan trọng, được khai thác nhiều, nhưng cũng có giai đoạn gần như vắng bóng. Vài năm trở lại đây, mảng đề tài này được quan tâm hơn, không còn bó hẹp trong khuôn mẫu cũ mà thể hiện góc nhìn đa chiều, gắn với nhịp vận động của xã hội hiện đại.