Nghệ nhân Tạ Hạnh - Người giữ nhịp xẩm qua năm tháng

Từ tình yêu xẩm đến hành trình gìn giữ vốn cổ

Ít ai biết, người nghệ nhân sinh năm 1967 từng có hơn 20 năm công tác tại Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam trước khi dành nhiều tâm sức cho nghệ thuật truyền thống. Ngay từ những năm tháng ấu thơ, qua lời ru, tiếng hát của bà ngoại, tình yêu dành cho những làn điệu dân gian đã sớm được nuôi dưỡng trong nghệ nhân Tạ Hạnh. Để rồi sau này, khi có cơ duyên nghe Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch biểu diễn những làn điệu như “Anh Khóa”, “Xẩm Ba Bậc”…, bà “phải lòng” xẩm lúc nào không hay. “Ôi chao, sao lại có thứ âm nhạc hay đến thế, quý đến thế” - bà nhớ lại cảm giác khi ấy.

Từ niềm yêu thích xen lẫn tò mò, năm 2007, nghệ nhân Tạ Hạnh quyết định tranh thủ thời gian ngoài giờ làm việc để theo đuổi loại hình nghệ thuật mà mình ngày càng say mê. Bà tìm đến Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch để học hát xẩm một cách bài bản.

Dưới sự hướng dẫn của thầy, bà được tìm hiểu về nghệ thuật hát xẩm nói chung, đặc biệt là dòng xẩm Hà Nội theo phong cách của trùm xẩm Nguyễn Văn Nguyên; học gõ và chơi đàn nhị; đồng thời tiếp nhận những kinh nghiệm trong thực hành và biểu diễn.

Việc học cứ thế kéo dài hơn mười năm. Trong suốt khoảng thời gian ấy, bà luôn cố gắng sắp xếp, thu vén việc gia đình, việc cơ quan sao cho thật hợp lý, chu toàn để vẫn có thể nối dài đam mê với xẩm. Tích lũy vốn xẩm từng chút, từng chút một, nghệ nhân Tạ Hạnh từ người theo học dần trở thành người thực hành xẩm và góp sức mình đưa xẩm hiện diện rộng rãi hơn trong cộng đồng.

Năm 2019, bà đưa các đoàn nghệ nhân tham gia Liên hoan hát Xẩm các tỉnh khu vực phía bắc tại Ninh Bình. Bà cũng có tên trong danh sách nghệ nhân thực hành di sản do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội quản lý. Hiện nay, trên cương vị Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống UNESCO Hà Nội, đồng thời là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội trực thuộc Trung tâm Văn hóa và Thư viện Hà Nội, bà vẫn không ngừng nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật hát xẩm.

Lan tỏa xẩm từ những lớp học miễn phí

Càng gắn bó với xẩm, nghệ nhân Tạ Hạnh càng ý thức sâu sắc: muốn duy trì sức sống cho loại hình nghệ thuật này, cần phải có những không gian để người quan tâm được trực tiếp học, thực hành, cảm nhận giá trị các làn điệu và lan tỏa tới cộng đồng.

Đó là lý do từ năm 2016, bà bắt đầu mở các lớp học xẩm miễn phí tại nhà và một số địa điểm tại Hà Nội như Trần Cung, Tô Hiệu, đình Bích Câu. Thời gian còn công tác tại cơ quan, bà tranh thủ ngày nghỉ cuối tuần để hướng dẫn người học. Lớp có nhiều đối tượng khác nhau, từ những người đã có kiến thức về âm nhạc đến những người chưa từng học về xẩm, từ trẻ em 5-7 tuổi đến người lớn tuổi, trung niên…

Với những người chưa từng tiếp xúc với xẩm, bà chủ yếu truyền dạy bằng phương pháp truyền khẩu: hát mẫu, hướng dẫn người học nghe và thực hành theo. Học viên từng bước làm quen với làn điệu, nhịp phách, cách nhấn nhá và lối thể hiện đặc trưng của xẩm, từ những yếu tố cơ bản đến từng bài hát cụ thể.

Cách truyền dạy được điều chỉnh theo từng nhóm tuổi. Với người lớn, bà sử dụng những câu ca dao, tục ngữ quen thuộc để học viên dễ nhớ lời và cảm nhận nhịp điệu. Với trẻ em, bà lựa chọn những bài thơ trong sách giáo khoa, giúp các em tiếp cận giai điệu qua những câu chữ gần gũi. Từ lời thơ, câu hát, người học dần làm quen với cách đưa ngôn ngữ vào làn điệu và nhận biết những đặc trưng của nghệ thuật xẩm.

Kiên nhẫn là điều bà luôn đặt lên hàng đầu. Có người tiếp thu nhanh, có người cần nhiều thời gian để nhớ lời, giữ nhịp và thể hiện đúng tinh thần bài hát. Bà hướng dẫn từng bước, sửa những chỗ chưa đúng và khuyến khích học viên luyện tập thường xuyên. Với bà, truyền dạy không đơn thuần là giúp một người hát được một bài xẩm, mà còn là quá trình để họ hiểu và trân trọng giá trị của loại hình nghệ thuật này.

Nỗ lực bảo tồn, mở rộng không gian biểu diễn cho xẩm

Nghệ nhân Tạ Hạnh luôn quan niệm, xẩm cần có không gian để cất lên và lắng nghe. Vì thế, không dừng lại ở truyền dạy, bà còn đưa xẩm đến nhiều không gian công cộng và di tích văn hóa ở Hà Nội như phố đi bộ, nhà cổ 64 Mã Mây, Hồ Văn thuộc Văn Miếu-Quốc Tử Giám, khu vực tượng đài Lý Thái Tổ, cùng một số đình, đền và trường học.

Tại những không gian ấy, xẩm có cơ hội tiếp cận nhiều nhóm công chúng khác nhau, trong đó có cả những du khách quốc tế. Nhạc cụ giản dị cùng lối diễn xướng gần gũi khiến nhiều người tò mò, dừng chân thưởng thức. Khi giới thiệu chương trình, bà sử dụng cả tiếng Việt và tiếng Anh để giúp người nghe hiểu thêm về loại hình nghệ thuật truyền thống này. Với bà, người hát xẩm không nhất thiết phải đứng trên sân khấu lớn. Chỉ cần có người muốn nghe, tiếng hát luôn có thể cất lên.

Đặc biệt, để vốn cổ cha ông không bị thất truyền, nghệ nhân Tạ Hạnh còn dành nhiều thời gian sưu tầm, ghi chép và lưu giữ tư liệu về xẩm. Thư viện cá nhân của bà hiện có hơn 100 bài xẩm cũ và mới. Bà đánh máy lời bài hát, ghi chú nhịp nội, nhịp ngoại để thuận tiện cho việc nghiên cứu, truyền dạy. Những ghi chép viết tay trong quá trình học với thầy cũng được bà gìn giữ cẩn thận. Một phần tư liệu và các bản biểu diễn được bà đăng tải trên kênh YouTube mang tên “Tạ Hạnh”, giúp người quan tâm có thêm nguồn tham khảo và tiếp cận xẩm qua nền tảng số.

Trong quá trình đưa xẩm đến gần công chúng hôm nay, bà cũng quan tâm đến cách kết hợp nghệ thuật truyền thống với những hình thức biểu diễn mới. Bà từng hướng dẫn các bạn trẻ thử nghiệm kết hợp đàn piano với xẩm tàu điện, xẩm chợ, đồng thời chú ý điều chỉnh phần nhạc đệm để không lấn át giai điệu, lời ca. Theo bà, nhạc cụ hiện đại có thể góp phần tạo sức hấp dẫn mới, nhưng vẫn cần giữ nét đặc trưng của xẩm. “Đàn của phương Tây nhưng phải nói tiếng của người Việt”, bà chia sẻ.

Nghệ nhân Tạ Hạnh thấy vui khi gần đây, xuất hiện nhiều dự án của người trẻ dành sự quan tâm cho nghệ thuật truyền thống, song bà khẳng định mọi sáng tạo cần bắt đầu từ sự am hiểu giá trị gốc. Những thử nghiệm về trang phục, nhạc cụ hay cách dàn dựng có thể tạo sức hấp dẫn mới, nhưng vẫn cần giữ được yếu tố cốt lõi của điệu hát.

Với nghệ nhân Tạ Hạnh, gìn giữ xẩm không chỉ là bảo lưu những làn điệu đã có mà còn là tạo điều kiện để nghệ thuật ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống. Từ những lớp học miễn phí, những buổi biểu diễn ở không gian công cộng đến việc lưu giữ tư liệu và khuyến khích người trẻ tìm tòi cách thể hiện mới, đó là cách bà góp sức mình vào hành trình tìm đường để xẩm vừa giữ được bản sắc, vừa có cơ hội đến gần hơn với công chúng hôm nay.