Đến nay, toàn tỉnh đã ghi nhận nhiều cây cổ thụ, trong đó có 25 cây được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Những cây này phân bố rộng khắp các địa phương như xã Tri Tôn, Thoại Sơn, xã Ô Lâm, An Châu và các phường Long Xuyên, Thới Sơn cùng Đặc khu Phú Quốc.
Cây di sản của An Giang với tuổi đời mỗi cây từ 100 tuổi trở lên-không chỉ đơn thuần là một phần của cảnh quan thiên nhiên. Đó còn là những “chứng nhân sống”, lặng lẽ ghi dấu bao biến thiên của thời cuộc, đồng hành cùng quá trình khai phá, lập làng và phát triển của cộng đồng cư dân.
Mỗi thân cây, mỗi tán lá cùng không gian chung quanh dường như đều lưu giữ những giá trị độc đáo văn hóa vùng, ký ức về một thời mở đất gian khó, về những lớp người đã đến, ở lại và gắn bó với vùng đất này.
Điều đáng chú ý là nhiều cây di sản không đứng riêng lẻ mà gắn bó mật thiết với các công trình văn hóa-tín ngưỡng như đình, chùa, miếu. Trong không gian linh thiêng ấy, cây không chỉ tạo bóng mát mà còn góp phần hình thành một quần thể di sản mang giá trị tâm linh sâu sắc.
Như cây dầu rái hơn 200 tuổi ở đình thần Thoại Sơn, xã Thới Sơn là chứng tích trầm lặng từ lúc vùng đất này còn thưa thớt cho đến khi hình thành làng xóm, khu dân cư trù phú. Bóng của cây đã tỏa hơi mát cho nhiều thế hệ khi đến đình cúng, chiêm ngưỡng cây xanh.
Cây mọc trên triền núi Sập - vùng địa hình đá núi nên nhiều lần người dân vùng này lo sợ khi thân cây bị khô héo lá. Những nụ cười trở lại dưới bóng cây cổ thụ khi các chuyên gia cây xanh cứu chữa, mang lại sức sống tiếp tục.
Lúc trước, người dân hay đục lỗ thân cây lấy dầu sử dụng nhưng sau này ý thức được tác hại họ đã trám vết đục lại, dặn dò con cháu, thế hệ sau chung sức chung lòng bảo vệ cây.
Tại đình cổ Phú Nhuận, một công trình cổ kính trăm năm, trước khuôn viên đình là cây dầu rái to lớn, thân vươn cao vút tỏa bóng giữa vùng thôn quê xã An Châu. Cây được công nhận là di sản, mọc gần lề đường có nhiều người qua lại nhưng rất ít ai nghịch phá cây vì với họ đây là biểu tượng của thời gian, thân cây mang theo những buồn vui của bao thế hệ.
Ông Nguyễn Văn Lưỡng, Trưởng ban Quý tế đình Phú Nhuận, chia sẻ: “Cây dầu rái là biểu tượng trường tồn của làng xã. Nó không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của cộng đồng. Người dân rất tự hào cùng nhau bảo vệ chăm sóc cây”. Đây là lời khẳng định, cây di sản không chỉ thuộc về thiên nhiên mà còn thuộc về tâm thức cộng đồng.
Ở một góc chùa Svay Ta Hon (xã Ô Lâm), 2 cây vải thiều hơn 300 năm tuổi mọc cùng hàng dù già nua vẫn xanh tốt qua năm tháng. Hai cây có gốc to, cành lá sum sê tỏa hơi mát lạnh trong mùa khô nóng bức.
Nhà chùa cùng người dân cùng nhau chăm sóc cây, với người dân vùng này, hai cây di sản vải thiều không chỉ là một thực thể sinh học mà còn là cầu nối thời gian, là ý thức hệ kết nối tương lai và quá khứ của vùng đất này.
Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, cây di sản còn gắn bó mật thiết với đời sống thường nhật của người dân. Dưới tán những cây cổ thụ, nhiều thế hệ đã tụ họp, sinh hoạt, kể cho nhau nghe những câu chuyện về làng xóm, về lịch sử.
Trong những năm tháng chiến tranh, chính những tán cây dầu rái, sao cổ thụ ở vùng núi Sập-Thoại Sơn đã trở thành nơi trú ẩn, che chở cho người dân trước mưa bom bão đạn. Khi hòa bình lập lại, người dân lại quay về chăm sóc, bảo vệ cây như cách gìn giữ một phần ký ức không thể phai mờ.
Tại xã Chợ Vàm, những cây bằng lăng nước cổ thụ bên miếu Bằng Lăng từng được người dân tin rằng có thể chữa bệnh. Nhiều người đã đến bốc vỏ cây mang về làm thuốc.
Tuy nhiên, sau khi được cán bộ kiểm lâm tuyên truyền, giải thích, người dân đã thay đổi nhận thức, không còn khai thác mà chuyển sang bảo vệ cây. Câu chuyện nhỏ ấy cho thấy khi hiểu đúng giá trị của cây di sản, cộng đồng sẽ tự nguyện trở thành lớp hậu bối bảo vệ cây tích cực và bền vững nhất.
Bên cạnh giá trị văn hóa-tinh thần, cây di sản còn đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện môi trường sinh thái, điều hòa khí hậu và tạo cảnh quan. Nhiều địa điểm có cây di sản đã và đang trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, góp phần phát triển du lịch sinh thái, du lịch tâm linh, đồng thời tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn cây di sản tại An Giang vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Phần lớn cây đã già cỗi, dễ bị sâu bệnh và tác động bởi thời tiết khắc nghiệt. Việc chăm sóc đòi hỏi kỹ thuật cao và kinh phí lớn, trong khi nguồn lực còn hạn chế.
Trước thực tế đó, việc xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng, cùng với đề án quản lý cây cổ thụ trên toàn tỉnh là hết sức cần thiết. Đồng thời, cần đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng trong công tác bảo tồn. Quan trọng hơn cả là nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, để mỗi người đều ý thức được trách nhiệm gìn giữ những “bảo vật xanh” quý giá này.
Cây di sản không chỉ là tài sản của thiên nhiên mà còn là di sản tinh thần của con người An Giang. Khi những tán cây vẫn còn xanh, ký ức về một vùng đất giàu truyền thống vẫn còn được gìn giữ. Và khi cộng đồng cùng chung tay bảo vệ, những “ông cây” ấy sẽ tiếp tục xanh tốt, phà hơi thở rì rào theo cơn gió như lặng lẽ kể câu chuyện về quá khứ, hiện tại và cả tương lai của vùng.
Các cây di sản gồm:
Xã Ô Lâm: 2 cây vải thiều; xã Tri Tôn: 1 cây me chua; xã Chợ Vàm: 3 cây bằng lăng nước; phường Thới Sơn: 1 cây gõ mật;
12 cây dầu rái phân bố ở các xã Cô Tô; xã An Cư, xã An Châu, xã Bình Hòa, xã Thoại Sơn, phường Long Xuyên
6 cây di sản ở đặc khu Phú Quốc gồm: 2 cây trai, 2 cây kơ nia, 2 cây kiền kiền
