Những định hướng này cho thấy nhiều vấn đề từ thực tiễn đã được nhận diện, đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng phục vụ người dân.
Bất cập từ thực tiễn vận hành
Sau sắp xếp, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, phường, giảm 66,91% số đơn vị hành chính so trước đây. Khảo sát thực tế tại một số địa phương cho thấy, bộ máy đã gọn về đầu mối nhưng còn nhiều khó khăn trong vận hành. Hiện không ít xã, phường vẫn chưa bảo đảm nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới.
Tại thành phố Huế, đến nay một số vị trí lãnh đạo, quản lý ở cấp xã, phường vẫn chưa được kiện toàn do thiếu cán bộ có chuyên môn phù hợp. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Huế Nguyễn Văn Mạnh, khó khăn hiện nay không nằm ở số lượng mà ở chất lượng và sự phù hợp của đội ngũ cán bộ đối với mô hình tổ chức mới. Nhiều cán bộ vốn quen với địa bàn và công việc của đơn vị cũ nhưng chưa đáp ứng yêu cầu quản trị ở các xã, phường sau sắp xếp.
Một Bí thư xã tại thành phố Huế chia sẻ, dù đã có các lớp tập huấn về chuyển đổi số nhưng một số cán bộ vẫn chưa thật sự hiểu chuyển đổi số là gì. Với họ, “số” đơn giản chỉ là mở máy tính, gõ văn bản hay sử dụng Excel. Thậm chí, có người còn chưa thể soạn thảo một văn bản hoàn chỉnh. Trong khi trước mắt chưa thể tuyển thêm nhân lực, việc đào tạo đội ngũ hiện có để đáp ứng yêu cầu công việc cũng cần cả một quá trình.
Cách đây một năm, từng xảy ra tình trạng cán bộ của một số phòng chuyên môn không được phân bổ đồng đều về các xã, dẫn đến nơi thừa, nơi thiếu, đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa và biên giới. Không chỉ lĩnh vực hành chính, khó khăn về nhân lực còn xuất hiện ở nhiều ngành chuyên môn. Chẳng hạn, kế toán trạm y tế phải kiêm nhiệm hoặc thêm nhiệm vụ kế toán trường học. Tại huyện A Lưới cũ, sau khi chia thành 5 xã thì cả 5 địa phương đều gặp khó khăn về nhân lực và trang thiết bị y tế. Tại xã A Lưới 5 có 4 bác sĩ, trong đó 2 người là bác sĩ y học cổ truyền, nên gần như toàn bộ hoạt động khám, chữa bệnh thông thường do 2 bác sĩ còn lại đảm nhiệm. Công tác đấu thầu thuốc cũng chưa thể thực hiện độc lập mà vẫn phải nhờ đơn vị tuyến trên hỗ trợ.
Nếu Huế phản ánh bài toán về chất lượng nguồn nhân lực thì thực tiễn tại Hải Phòng lại cho thấy quy mô và không gian phát triển của một số xã, phường sau sắp xếp chưa thật sự tương thích với yêu cầu phát triển. Sau khi thị xã Kinh Môn (tỉnh Hải Dương cũ) được tổ chức lại thành nhiều đơn vị hành chính cấp xã, một số địa phương xuất hiện tình trạng thiếu hụt cán bộ chuyên môn ở các lĩnh vực như đất đai, môi trường, đầu tư, quy hoạch... Điều đáng nói, đây lại là những địa bàn có yêu cầu quản trị rất cao do có nền công nghiệp phát triển, cùng lợi thế về giao thông và kết nối liên vùng. Đồng chí Bùi Xuân Lộc, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Nhị Chiểu cho biết, sau một năm vận hành, địa phương vẫn gặp khó khăn do đội ngũ cán bộ, công chức chưa đồng đều. Từ thực tiễn đó, địa phương đề xuất nghiên cứu tiếp tục sắp xếp các xã, phường theo hướng mở rộng hơn nhằm tập trung nguồn lực và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ.
Không chỉ câu chuyện nhân lực, một số địa phương còn đặt ra vấn đề về dư địa phát triển sau sắp xếp. Tại phường Chu Văn An, TP Hải Phòng, đơn vị được hình thành từ việc sáp nhập nhiều phường thuộc thành phố Chí Linh trước đây, lãnh đạo địa phương cho rằng, quy mô hiện nay chưa tạo được không gian phát triển tương xứng với tiềm năng và vị trí trung tâm vốn có. Dù có diện tích hơn 40 km² và dân số hơn 56 nghìn người, thế mạnh về thương mại, dịch vụ vẫn chưa được phát huy đầy đủ do nguồn lực và quỹ đất phát triển còn phân tán, thiếu tính liên kết. Theo đồng chí Nguyễn Tuấn Hưng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Chu Văn An, việc tiếp tục nghiên cứu sắp xếp đơn vị hành chính theo hướng mở rộng không gian phát triển sẽ góp phần khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị địa phương và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.
Từ thực tiễn trên, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng đã kiến nghị Trung ương nghiên cứu việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã theo hướng rộng hơn, không chỉ căn cứ vào tiêu chí diện tích tự nhiên và quy mô dân số mà cần tính đến yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội, khả năng liên kết không gian, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị địa phương.
Tiếp tục rà soát, hoàn thiện mô hình
Những vấn đề được ghi nhận tại Huế hay Hải Phòng không phải hiện tượng cá biệt. Theo Thứ trưởng Nội vụ Vũ Chiến Thắng, sau một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tạo ra những chuyển biến tích cực nhưng cũng đặt ra hàng loạt yêu cầu mới về thể chế, nguồn lực và năng lực quản trị. Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là bảo đảm sự đồng bộ giữa phân cấp, phân quyền với các điều kiện thực hiện. Tại nhiều địa phương, quá trình chuyển giao nhiệm vụ và thẩm quyền diễn ra nhanh hơn việc kiện toàn tổ chức bộ máy, bố trí nhân sự và hoàn thiện quy trình nghiệp vụ. Một số lĩnh vực vẫn tồn tại khoảng cách giữa nhiệm vụ được giao với năng lực tổ chức thực hiện, nhất là về nhân lực chất lượng cao, nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật.
Khi giảm tầng nấc trung gian và mở rộng phạm vi quản lý, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ cơ sở cũng tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, năng lực quản trị giữa các địa phương hiện vẫn còn sự khác biệt. Một thách thức khác được Bộ Nội vụ chỉ ra là chuyển đổi số và xây dựng chính quyền số. Mức độ phát triển hạ tầng số, khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các địa phương vẫn còn chênh lệch đáng kể. Việc chuẩn hóa, tích hợp và khai thác các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu chuyên ngành phục vụ quản lý, điều hành còn gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, chất lượng phục vụ và mức độ tham gia của người dân tại một số địa phương chưa thật sự đồng đều, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, miền núi và hải đảo.
Chính những bất cập được phản ánh từ thực tiễn địa phương cũng là nội dung được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu đánh giá toàn diện trong Thông báo số 100-TB/VPTW. Theo đó, bên cạnh những kết quả bước đầu, Tổng Bí thư cho rằng, bộ máy đã được sắp xếp nhưng chất lượng vận hành chưa đồng đều; số lượng đầu mối đã giảm nhưng hiệu quả quản trị chưa đạt yêu cầu; thẩm quyền đã được phân cấp song nguồn lực, năng lực và công cụ thực thi chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Đáng chú ý, Tổng Bí thư yêu cầu đánh giá kỹ lưỡng sự cần thiết tiếp tục điều chỉnh, sáp nhập một số xã, phường trên cơ sở dân số, diện tích, hạ tầng, năng lực cán bộ và yêu cầu phát triển. Đồng thời, nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính đô thị đặc biệt mang tính hạt nhân để điều phối phát triển, kết nối hạ tầng, dịch vụ công và các không gian kinh tế trọng điểm.
