Nền tảng cho quy hoạch đô thị lấy con người làm trung tâm

Lấy cộng đồng làm trung tâm, chính sách làm nền tảng

Ngày 1/8, tại Hà Nội, Bộ Xây dựng phối hợp Chương trình Định cư con người Liên hợp quốc (UN-Habitat) và Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) tổ chức tổng kết Dự án ISCB. Sự kiện có sự tham dự của hơn 120 đại biểu đại diện các cơ quan Trung ương, địa phương, cộng đồng dân cư, tổ chức quốc tế, viện nghiên cứu, trường đại học, nhằm nhìn lại những thành quả nổi bật sau 5 năm triển khai, đồng thời gợi mở tầm nhìn mới cho giai đoạn tiếp theo trong công cuộc phát triển đô thị bền vững tại Việt Nam.

Dự án ISCB được triển khai trong giai đoạn 2021-2025, với các đơn vị đồng thực hiện gồm Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng), Vụ Quản lý Quy hoạch (Bộ Tài chính) và các đô thị được lựa chọn thí điểm gồm Tam Kỳ, Bến Tre, Vũng Tàu.

Trong giai đoạn đầu, dự án tập trung vào việc hỗ trợ thực hiện Luật Quy hoạch. Từ năm 2023, dự án bắt đầu triển khai các hoạt động chính, cụ thể là nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật để xây dựng mô hình Trung tâm đô thị tiên tiến, hỗ trợ đánh giá chính sách và lập đề xuất, dự thảo Luật Quản lý phát triển đô thị, đặc biệt là hoạt động khảo sát, tham vấn và xây dựng điều khoản tham chiếu cho các dự án thí điểm tại 3 thành phố Tam Kỳ, Bến Tre, Vũng Tàu.

Điểm lại các kết quả của dự án, ông Ngô Anh Tuấn, Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cho biết, sau 5 năm, dự án đã xây dựng và đưa vào giảng dạy 6 mô-đun đào tạo chuyên sâu về phát triển đô thị bền vững; thông qua hoạt động theo mô hình Trung tâm đô thị tiên tiến (Viện Quản lý phát triển đô thị); đào tạo 9 khóa học với gần 350 cán bộ quản lý và chuyên viên đô thị từ Trung ương đến địa phương tham dự, trong đó 37 giảng viên hiện cũng đã tham gia giảng dạy và điều phối các khóa học; đồng thời hỗ trợ các hoạt động cải cách pháp luật quan trọng trong lĩnh vực quy hoạch đô thị.

Đặc biệt, dự án đã thực hiện thành công các mô hình thí điểm tại Tam Kỳ, Bến Tre, thể hiện rõ tinh thần đổi mới, sự tham gia và phát triển có định hướng. Hơn 1.000 người dân và cán bộ địa phương đã tham gia vào các hoạt động tham vấn, khảo sát, thiết kế và đồng kiến tạo, thể hiện rõ sự chuyển đổi từ “được quy hoạch” sang “quy hoạch cùng nhau”.

Thông qua các hoạt động thử nghiệm tại Bến Tre và Tam Kỳ, dự án đã tạo điều kiện để cộng đồng đóng vai trò chủ động trong việc hình thành tầm nhìn, thiết kế không gian công cộng và phản hồi chính sách.

Chia sẻ tiếng nói từ cơ sở, ông Lê Dũng, Trưởng thôn Hòa Trung, xã Tam Thanh, thành phố Tam Kỳ (cũ) cho hay: “Làng Tam Thanh là làng bích họa đầu tiên của Việt Nam, nổi tiếng với những con đường đầy màu sắc. Nhưng trước đây, du khách đến rồi đi, chúng tôi không biết cách giữ chân họ hay phát huy tiềm năng du lịch sẵn có”.

Khi dự án ISCB triển khai tại địa phương, các chuyên gia đã đồng hành cùng người dân trong từng bước khảo sát, phân tích điểm mạnh, điểm yếu và tiềm năng của làng. Người dân được hướng dẫn cách xây dựng sản phẩm du lịch gắn với giá trị văn hóa bản địa, kỹ năng truyền thông, chào đón du khách và bảo tồn môi trường sống.

“Điều quý nhất là người dân được trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng tương lai cho chính mình. Giờ đây, bà con hiểu rõ thế nào là du lịch cộng đồng, làm sao để phát triển bền vững tại quê hương”, ông Dũng bày tỏ.

Ông Nguyễn Minh Nam, Phó Giám đốc Trung tâm phát triển quỹ đất thành phố Đà Nẵng, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành Phố Tam Kỳ khẳng định: Dự án giúp địa phương định vị lại Tam Thanh như một điểm đến du lịch cộng đồng được xây dựng trên nền tảng quy hoạch bài bản và sự tham gia thực chất của người dân.

Trong quá trình thực hiện dự án, địa phương đặc biệt chú trọng việc lấy ý kiến cộng đồng, tổ chức tham vấn và bảo đảm mọi bước triển khai đều gắn với nguyên tắc dân chủ cơ sở. Chính quyền và dự án ISCB có chung mục tiêu đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm trong phát triển Tam Thanh.

Tiếp tục hỗ trợ các địa phương phát triển đô thị bao trùm trong bối cảnh mới

Thay mặt Liên hợp quốc tại Việt Nam, bà Pauline Tamesis - Điều phối viên thường trú của Liên hợp quốc tại Việt Nam nhận định, dự án ISCB đã đóng góp ý nghĩa vào sự phát triển đô thị bền vững và bao trùm của Việt Nam, giúp củng cố các thể chế, thí điểm các công cụ thực tế và thúc đẩy quy hoạch dựa trên tri thức, lấy con người làm trung tâm thông qua việc xây dựng năng lực, thử nghiệm các phương pháp tiếp cận, kết nối các thể chế và lắng nghe cộng đồng.

Dự án đưa ra một mô hình cụ thể về cách hợp tác quốc tế có thể mang tính chiến lược, đáp ứng và thuộc sở hữu quốc gia. Kết quả ở Tam Kỳ và Bến Tre - với điều kiện địa phương đa dạng cho thấy quy hoạch tích hợp và sự tham gia của cộng đồng có thể mang lại kết quả toàn diện, gắn bó với địa phương.

Bà Tamesis cho rằng, những kinh nghiệm này là kịp thời khi Việt Nam đang bắt tay vào các cải cách cơ cấu quan trọng, bao gồm xây dựng khung pháp lý đô thị, vận hành mô hình chính quyền 2 cấp, và xây dựng các chiến lược đô thị quốc gia phù hợp với Nghị quyết 06 và Nghị quyết 66.

Ông Aldo De Luca, Phó Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam cho hay, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn cải cách mới, với việc sáp nhập các tỉnh và chuyển sang mô hình chính quyền 2 cấp tỉnh gọn cho thấy một bước đi táo bạo hướng tới phân cấp sâu rộng hơn. Nguyên tắc chỉ đạo rất rõ ràng: Địa phương ra quyết định, địa phương thực hiện, và địa phương chịu trách nhiệm.

Thông qua việc đầu tư vào tăng cường thể chế và xây dựng năng lực ở cả cấp quốc gia và địa phương, dự án đã hỗ trợ kịp thời và thiết thực cho chương trình cải cách đang phát triển của Việt Nam. Dự án đã góp phần xây dựng khung chính sách đô thị, cải thiện các công cụ quy hoạch, và quan trọng nhất là nâng cao năng lực cho các bộ, ngành, chính quyền địa phương và các cơ sở đào tạo.

Trong thời gian tới, Thụy Sĩ sẽ tiếp tục cam kết mạnh mẽ trong việc hỗ trợ tầm nhìn dài hạn của Việt Nam về phát triển đô thị bền vững. Quá trình đô thị hóa hiệu quả được xây dựng trên nền tảng thể chế vững chắc, quản trị minh bạch và phân quyền mạnh mẽ từ chính quyền địa phương chính là yếu tố thúc đẩy khả năng phục hồi kinh tế và thịnh vượng quốc gia.

Ông Frank D’hondt, Cố vấn kỹ thuật trưởng của dự án ISCB nhấn mạnh, chính sách đô thị chỉ thực sự hiệu quả khi có sự kết hợp giữa định hướng từ Trung ương và sự tham gia của cơ sở. ISCB đã góp phần giải quyết đồng thời khoảng trống về năng lực và khả năng trong phát triển đô thị, và những khoảng trống này cần được tiếp tục hỗ trợ ngay cả sau khi dự án kết thúc.

Cho rằng những mô hình thí điểm của ISCB đã cho thấy tín hiệu tích cực, ông Frank D’hondt khuyến nghị, để hiện thực hóa các cam kết về phát triển bền vững, Việt Nam cần tiếp tục đặt niềm tin vào phương pháp tiếp cận từ dưới lên thông qua các thành phố, thị trấn và cộng đồng.

Trong giai đoạn cuối của dự án, ISCB sẽ tập trung hoàn thiện các mô hình thí điểm, tổng kết bài học thực tiễn, góp phần hỗ trợ quá trình hoàn thiện chính sách, thể chế và công cụ quy hoạch đô thị tại Việt Nam, bảo đảm các sáng kiến phát triển đô thị tiếp tục theo hướng thiết thực, bao trùm và phù hợp với bối cảnh quản trị đang không ngừng thay đổi.

Khẳng định tầm quan trọng của nâng cao năng lực trong phát triển đô thị, ông Ngô Anh Tuấn nhấn mạnh, Bộ Xây dựng, trong đó có Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng tiếp tục xác định việc nâng cao năng lực và củng cố thể chế cho phát triển đô thị bền vững là ưu tiên chiến lược lâu dài.

Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cũng cho rằng, thể chế cho phát triển bền vững muốn đi vào cuộc sống phải đi từ thực tiễn, và cách tiếp cận “vừa học vừa làm-điều chỉnh theo thực tế-mở rộng theo nhu cầu” tại 2 thành phố thí điểm của dự án ISCB là một minh chứng rõ ràng cho giá trị của thử nghiệm, học hỏi và cải tiến liên tục.

Từ đó, ông Tuấn bày tỏ mong muốn các đối tác cùng nghiên cứu, thiết kế giai đoạn 2 của dự án ISCB theo hướng mở rộng quy mô, tăng cường chiều sâu và gắn chặt hơn với các ưu tiên quốc gia cũng như cam kết quốc tế.