Murmansk là trung tâm hành chính của tỉnh Murmansk, nằm trên bờ đông vịnh Kola, cách vòng Bắc Cực khoảng 200km về phía bắc. Thành phố có dân số vào khoảng 300.000 người, đồng thời là một đầu mối hàng hải quan trọng nhờ vị trí tiếp giáp biển Barents và tuyến hàng hải phương bắc.
Điều làm nên bản sắc của thành phố này là việc nó được xây dựng như một câu trả lời cho tham vọng chinh phục phương bắc của nước Nga. Từ một điểm trung chuyển ở rìa thế giới, Murmansk nhanh chóng trở thành một đô thị tiền tiêu, rồi giữ vai trò nổi bật trong thương mại, đánh bắt cá, quốc phòng và vận tải biển của miền bắc nước Nga.
Vị trí của Murmansk khiến thành phố này giống một phòng thí nghiệm sống về cách con người thích nghi với cực hạn của thiên nhiên. Ở đây, mùa đông kéo dài, nhiệt độ xuống thấp, đêm cực bao trùm trong nhiều tuần; ngược lại, vào mùa hè, mặt trời nửa đêm khiến khái niệm ngày và đêm trở nên mơ hồ. Dữ liệu tổng hợp về khí hậu của Murmansk cho thấy hiện tượng mặt trời không lặn diễn ra từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 7, còn đêm cực kéo dài từ đầu tháng 12 đến đầu tháng 1 năm sau.
Chính nhịp sinh học đặc biệt ấy tạo nên một đời sống tinh thần rất riêng: thành phố vừa có vẻ khắc nghiệt của vùng biên, vừa có sức hấp dẫn gần như huyền thoại đối với du khách, nhiếp ảnh gia và những người muốn tận mắt chứng kiến ánh sáng kỳ lạ của bầu trời phương bắc.
Trong nhiều năm, Murmansk được nhắc đến như một trong những điểm đến gắn chặt nhất với du lịch săn cực quang. Lý do không chỉ nằm ở vĩ độ cao mà còn ở đặc điểm khí quyển và từ trường. Theo các Trung tâm dự báo thời tiết và khí quyển quốc tế, cực quang xuất hiện mạnh nhất trong “vành đai cực quang” nằm xấp xỉ giữa các vĩ độ 60 đến 75 độ ở cả hai bán cầu, đó cũng là khu vực hiện tượng này có thể quan sát được trong hơn một nửa số đêm của năm.
Murmansk nằm rất gần dải hoạt động ấy, vì thế thành phố thường được xem như một cửa ngõ thuận tiện để tiếp cận bầu trời cực quang mà không phải đi quá sâu vào những vùng dân cư thưa thớt hơn của Bắc Băng Dương.
Cơ quan hàng không vũ trụ NASA mô tả cực quang là kết quả của sự tương tác giữa gió Mặt Trời với từ quyển Trái Đất. Khi dòng hạt mang điện từ Mặt Trời lao tới, từ trường Trái Đất sẽ dẫn hướng các electron và những hạt năng lượng cao về gần hai cực. Tại đó, chúng va chạm với các phân tử và nguyên tử trong khí quyển, truyền năng lượng cho oxy và nitơ, rồi khi các hạt khí này giải phóng năng lượng, bầu trời phát sáng bằng những dải màu xanh lục, đỏ, tím hoặc hồng.
Nói cách khác, cực quang không phải một “phép màu” thoát ly khỏi tự nhiên; nó là một màn trình diễn vật lý, nơi Mặt Trời, từ trường và khí quyển cùng tham gia một vở diễn ánh sáng diễn ra trên tầng cao của Trái Đất.
Điều đáng nói là ngay cả khi khoa học đã giải thích tương đối rõ cơ chế hình thành, cực quang vẫn chưa bao giờ mất đi phẩm chất thi ca của nó. Những bức rèm ánh sáng uốn cong, những dải sáng như gió vô hình kéo đi, những đốm nhấp nháy rồi đột ngột tan vào đêm tối khiến người quan sát luôn có cảm giác đang đứng trước một hiện tượng nửa vật lý, nửa siêu thực.
Với Murmansk, cực quang không chỉ là tài nguyên du lịch mà còn là một phần của tâm thế đô thị. Thành phố này lớn lên cùng sức mạnh của cảng biển, đường sắt, căn cứ quân sự và công nghiệp nặng, nhưng đồng thời cũng sống chung với những hiện tượng thiên nhiên mà phần còn lại của thế giới chỉ biết qua sách ảnh.
Cái hay của Murmansk nằm ở chỗ nó không hoàn toàn là một “thị trấn săn cực quang” được dựng lên cho du lịch, mà trước hết là một thành phố thật, có lao động thật, có cảng thật, có những khu dân cư, trường học, bảo tàng, nhà hát và hệ thống hạ tầng của một đô thị miền cực.
Cổng thông tin du lịch của thành phố nhấn mạnh Murmansk là thành phố lớn nhất của Nga ngoài vòng Cực, nằm bên vịnh Kola không đóng băng, đồng thời là nơi bắt đầu của tuyến biển phương bắc. Chính nền tảng đô thị ấy khiến trải nghiệm cực quang ở Murmansk mang màu sắc khác với những điểm đến hoàn toàn thiên về nghỉ dưỡng: người ta đi tìm ánh sáng lạ, nhưng luôn cảm thấy phía sau nó là một thành phố có trọng lượng lịch sử và địa chính trị.
Bởi vậy, viết về Murmansk mà tách rời cực quang thì sẽ thiếu, còn viết về cực quang mà quên Murmansk cũng sẽ mất đi một điểm tựa cụ thể của hiện tượng ấy trong đời sống con người. Một bên là thành phố cảng sinh ra từ chiến lược, lớn lên cùng công nghiệp và hàng hải, chịu đựng mùa đông dài và đêm cực sâu. Một bên là tấm màn ánh sáng của vũ trụ, được tạo nên bởi gió Mặt Trời và từ trường, nhưng lại chạm đến cảm xúc con người theo cách gần như nguyên thủy.
Ở Murmansk, hai câu chuyện ấy gặp nhau: câu chuyện về một đô thị đứng vững ở rìa băng giá của thế giới và câu chuyện về bầu trời cho thấy Trái Đất chưa bao giờ là một hành tinh tách biệt, mà luôn ở trong cuộc đối thoại liên tục với không gian bao la phía trên đầu. Nếu phải chọn một hình ảnh để kết lại chân dung Murmansk, có lẽ đó không phải là bến cảng, không phải tượng đài hay đường chân trời phủ tuyết, mà là khoảnh khắc thành phố chìm trong lạnh giá còn bầu trời thì bất ngờ chuyển động.
Cực quang làm cho Murmansk nổi tiếng, nhưng chính Murmansk, với tư cách một thành phố có thật, mới khiến cực quang bớt trừu tượng và trở thành một trải nghiệm có địa chỉ, có ký ức, có chiều sâu. Đó là lý do vì sao giữa vô số địa danh của vùng cực, Murmansk vẫn thường được nhắc đến như một tiền đồn của ánh sáng, nơi thiên nhiên và lịch sử cùng viết chung một bản tin dài trên nền trời đêm.
