Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn mở rộng không gian phát triển với quy mô lớn, theo hướng gắn kết chặt chẽ giữa đô thị, công nghiệp và logistics.
Trong chiến lược này, mô hình khu thương mại tự do (FTZ) được kỳ vọng trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới, góp phần tái định vị Thành phố Hồ Chí Minh thành trung tâm logistics tích hợp, có sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Tuy nhiên, việc hình thành và vận hành các FTZ cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về kết nối hạ tầng, hoàn thiện thể chế và tăng cường cơ chế phối hợp liên vùng.
Cái Mép Hạ trong cấu trúc kết nối liên vùng mới
Theo ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu đã mở ra một chương mới cho Thành phố Hồ Chí Minh với quy mô diện tích hơn 6.770km2.
Việc này đã đưa Thành phố Hồ Chí Minh từ vị thế một đô thị trung tâm sang một siêu vùng đô thị-công nghiệp-logistics, với đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải-hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế.
Trong cấu trúc mới này, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới. FTZ Cái Mép Hạ không chỉ thực hiện chức năng trung chuyển hàng hóa, mà còn đóng vai trò "hạt nhân lan tỏa", tái định hình chuỗi giá trị liên vùng theo hướng hiệu quả hơn.
Theo ông Vũ Chí Kiên, với lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế giúp Cái Mép Hạ trở thành điểm tựa để Thành phố Hồ Chí Minh nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics khu vực Đông Nam Á.
Một điểm nhấn quan trọng tại hội thảo là đề xuất mô hình kết nối cộng sinh giữa khu thương mại tự do Cái Mép Hạ và khu vực gắn với sân bay Long Thành, tạo thành trục logistics hàng hải-hàng không liên hoàn, không thể tách rời.
Cách tiếp cận này giúp tối ưu hóa chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đồng thời khai thác hiệu quả cả cảng biển nước sâu lẫn sân bay quốc tế Long Thành, hai hạ tầng chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm phía nam.
Ông Vũ Chí Kiên cho rằng, việc thành lập khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là chiến lược tự chủ và nâng tầm vị thế kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh. Đưa FTZ Cái Mép Hạ vào tâm điểm của quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2045.
Việc này còn bảo đảm sự đồng bộ giữa hạ tầng cứng (giao thông đa phương thức) và hạ tầng mềm (thể chế đặc thù), áp dụng mô hình đối tác công-tư (PPP) để thu hút các nhà đầu tư chiến lược có năng lực dẫn dắt chuỗi cung ứng toàn cầu.
"Sự hình thành của khu thương mại tự do Cái Mép Hạ sẽ là minh chứng cho tư duy đổi mới của Thành phố Hồ Chí Minh, không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng nội tại mà còn là đầu tàu dẫn dắt cả vùng Đông Nam Bộ vươn tầm quốc tế", ông Kiên nhấn mạnh.
Trục Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép: Xương sống của khu thương mại tự do
Tại hội thảo, các chuyên gia cũng thảo luận các trụ cột cốt lõi của khu thương mại tự do, gồm hạ tầng liên vùng, năng lượng và tài chính; nhấn mạnh vai trò trục Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép, bảo đảm năng lượng ổn định và cơ chế tài chính thu hút đầu tư.
Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho biết trong các mô hình FTZ thế hệ mới trên thế giới, vị trí địa lý chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở khả năng kết nối nhanh và hiệu quả giữa các trung tâm sản xuất, logistics, tài chính và thị trường quốc tế.
Những FTZ thành công đều gắn chặt với các trục hạ tầng chiến lược, nơi dòng hàng hóa và dòng vốn được lưu chuyển với chi phí thấp và độ tin cậy cao.
Đặt trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh và vùng kinh tế trọng điểm phía nam, trục Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép hội tụ đầy đủ các yếu tố đó. Thủ Thiêm được định vị là trung tâm tài chính-thương mại-dịch vụ cao cấp. Long Thành là cửa ngõ hàng không quốc tế, kết nối trực tiếp với các thị trường toàn cầu. Còn Cái Mép-Thị Vải là cụm cảng nước sâu hiếm hoi của khu vực có khả năng đón tàu mẹ đi thẳng châu Âu và Bắc Mỹ.
Theo ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, nếu 3 điểm này được kết nối hiệu quả, FTZ Thành phố Hồ Chí Minh sẽ có lợi thế vượt trội so với nhiều trung tâm logistics trong khu vực. Ngược lại, nếu kết nối đứt gãy hoặc thiếu đồng bộ, lợi thế địa lý sẽ nhanh chóng bị triệt tiêu bởi chi phí và thời gian vận chuyển.
Trong bối cảnh FTZ được kỳ vọng thu hút các ngành có giá trị cao, bất kỳ "điểm nghẽn" nào về hạ tầng đều có thể khiến nhà đầu tư chuyển hướng sang các trung tâm khác trong khu vực.
“Đặc biệt, trục kết nối Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép đòi hỏi tư duy quy hoạch tổng thể, thay vì các dự án rời rạc. Nếu mỗi địa phương chỉ tập trung vào phần hạ tầng của riêng mình, FTZ sẽ khó hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia nhấn mạnh vai trò điều phối vùng, coi FTZ như một 'bài toán chung' chứ không phải dự án của riêng Thành phố Hồ Chí Minh”, ông Đỗ Thiên Anh Tuấn nhấn mạnh.
Các chuyên gia thống nhất rằng kết nối liên vùng chính là "chìa khóa" để khu thương mại tự do không trở thành một dự án đơn lẻ, mà là động lực dẫn dắt quá trình tái cấu trúc không gian kinh tế, hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững và giá trị gia tăng cao hơn cho Thành phố Hồ Chí Minh trong dài hạn.
