Theo Bí thư Huyện ủy Vụ Bản Trần Minh Hoan, đất Thiên Bản xưa - Vụ Bản nay, là nơi lưu đậm dấu ấn văn hóa đặc sắc của vùng Ðồng bằng châu thổ sông Hồng; nơi hội tụ và lan tỏa nhiều giá trị truyền thống đặc sắc của quê hương và dân tộc. Toàn huyện có hàng trăm di tích lịch sử, văn hóa; có 25 di tích được Nhà nước xếp hạng, đáng chú ý có 7 di tích cấp quốc gia. Bên cạnh yếu tố tôn giáo, tín ngưỡng, các di tích còn mang ý nghĩa tôn vinh, thể hiện sự tri ân công đức các bậc tiền nhân, các danh nhân đã có công trong sự nghiệp khai hoang, mở đất, chống thiên tai, chống giặc ngoại xâm.
Tại huyện Vụ Bản, được nhiều người biết đến nhất là Quần thể Di tích Lịch sử-Văn hóa Phủ Dầy, đã được xếp hạng cấp quốc gia. Tại đây, ngày 3/3 âm lịch hằng năm diễn ra Lễ hội Phủ Dầy có lịch sử lâu đời gắn liền với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, do cộng đồng sáng tạo, mang giá trị nhân văn sâu sắc, với các hình thức sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tâm linh phong phú, độc đáo như nghi lễ chầu văn hầu đồng, rước thỉnh kinh, hoa trượng hội (kéo chữ), cờ người, hát xẩm diễn ra trong không gian thiêng với cảnh quan sơn thủy hữu tình, góp phần tạo nên một bức tranh tổng thể đa mầu sắc về đời sống văn hóa tinh thần của cư dân làng quê Việt Nam.
Ðáng chú ý, việc "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" ở Phủ Dầy đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Cùng với Phủ Dầy, ở Vụ Bản còn có chùa Hổ Sơn (tên chữ là Quảng Nghiêm Tự), Di tích lịch sử cấp tỉnh, nơi ghi dấu ấn sâu đậm của Huyền Trân công chúa (công chúa thời nhà Trần) nước Ðại Việt được gả làm vợ vua Chiêm Thành là Chế Mân. Khi Chế Mân qua đời, công chúa Huyền Trân được đưa trở về Thăng Long, xuất gia, về núi Hổ ở Vụ Bản dựng chùa tu hành cùng cô ruột là công chúa Thụy Bảo, đồng thời khai hoang lập ấp, dạy dân trồng cây lương thực để cuộc sống ấm no, trồng cây thuốc nam để chữa bệnh và không ngừng chăm lo cho đời sống nhân dân trong vùng ngày càng thịnh vượng. Sau khi hai bà mất, người dân thờ phụng tri ân công đức.
Tại đây hiện còn lưu giữ nhiều cổ thư, cổ vật quý; chính quyền và nhân dân huyện Vụ Bản nhiều năm qua đã chung tay xây dựng nơi đây nhằm tri ân tiền nhân, đồng thời như một địa chỉ giáo dục lịch sử, du lịch văn hóa tâm linh của huyện.
Bí thư Huyện ủy Vụ Bản Trần Minh Hoan chia sẻ: Vụ Bản là một trong những cái nôi của người Việt cổ; khí thiêng sông núi hun đúc nên truyền thống quý báu của người dân nơi đây. Trong suốt thời kỳ khoa cử của chế độ phong kiến Việt Nam, Vụ Bản có 16 vị đỗ tiến sĩ, thám hoa, bảng nhãn, trạng nguyên. Danh nhân tiêu biểu là Trạng nguyên Lương Thế Vinh, dưới triều Lê Thánh Tông, đỗ khoa thi năm Quý Mùi (1463) khi mới 23 tuổi. Truyền thống đó như sợi chỉ đỏ nối liền quá khứ với hiện tại, tạo nên sức sống, trí tuệ, khí phách của người dân Vụ Bản hiếu học, cần cù lao động, kiên cường dũng cảm chống thiên tai, chống giặc ngoại xâm, thủy chung tình nghĩa trong cuộc sống, có tinh thần tự lực tự cường và ý thức cộng đồng sâu sắc, luôn kế thừa và phát huy truyền thống cha ông, làm rạng danh quê hương, đất nước.
Với mục tiêu "Xây dựng Vụ Bản vững về chính trị, mạnh về kinh tế, đẹp về lối sống văn hóa, tương xứng với vị thế là một trong những trung tâm văn hóa, du lịch tâm linh đặc sắc của tỉnh và cả nước", Ban Chấp hành Ðảng bộ huyện Vụ Bản đã ban hành Nghị quyết về xây dựng và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đất Thiên Bản gắn với phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2020-2025 và những năm tiếp theo.
Toàn huyện đã đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục truyền thống yêu nước, khoa bảng, cách mạng và văn hóa của đất và người Vụ Bản; tiếp tục nghiên cứu, làm rõ những nét đặc trưng, bản sắc văn hóa quê hương; gìn giữ, bảo tồn và phát huy tốt giá trị các di sản, di tích lịch sử văn hóa; loại trừ những phong tục, tập quán lạc hậu, phục dựng giá trị văn hóa của các loại hình nghệ thuật hát chầu văn, hát chèo, diễn xướng tín ngưỡng hầu đồng, lễ hội, trò chơi dân gian… để trao truyền, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống; tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" gắn với thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội và xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Vụ Bản Nguyễn Khắc Xung khẳng định: Trong nhiều năm qua, bản sắc văn hóa truyền thống đã được chuyển hóa thành động lực phấn đấu vươn lên của cán bộ và nhân dân Vụ Bản. Năm 2024, huyện đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, trong đó kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng 15,84%; đồng thời đánh dấu "bước ngoặt" về kết quả thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới với 100% số xã trong huyện được công nhận là xã nông thôn mới nâng cao, ba xã được công nhận là xã nông thôn mới kiểu mẫu; đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng lên...
