Mấu chốt nằm ở phân bổ mật độ hợp lý, lựa chọn đúng vị trí cho từng loài cây

Phóng viên: Thưa ông, là một nhà nghiên cứu chuyên sâu về cảnh quan và cây xanh đô thị, ông đánh giá như thế nào về những thuận lợi cũng như bất cập hiện nay trong công tác quy hoạch cây xanh tại Việt Nam nói chung và các đô thị lớn nói riêng?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Cây xanh là hạng mục công trình hạ tầng quan trọng trong các đô thị, cần được đầu tư nghiên cứu, xây dựng một cách bài bản, xứng đáng cùng với các hạng mục xây dựng khác của đô thị.

Các đô thị có sức ảnh hưởng lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, việc nghiên cứu xây dựng mô hình phát triển cây xanh lại càng phải được đầu tư nghiên cứu sâu hơn, kỹ càng hơn, hệ thống cây xanh ở đây phải trở thành những mô hình mẫu để các đô thị khác đến tham quan học tập.

Một cây xanh (cây bóng mát) từ khi trồng đến khi phát huy được tác dụng về môi trường, cảnh quan mất thời gian rất dài, có thể từ 8 đến 10 năm. Do đó, việc lựa chọn được loại cây trồng phù hợp đã khó, việc đưa cây vào trồng trong một không gian cụ thể trong đô thị lại càng khó hơn.

Cây xanh không giống như các vật liệu xây dựng khác, nếu hôm nay trồng không đúng thì sau lại phải di dời hoặc chặt đi và trồng thay thế bằng các cây khác thì lại phải 10 năm nữa mới phát huy được tác dụng, vô cùng tốn kém và rất ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường. Bài học từ cây hoa sữa là một thí dụ: dư luận đang chia làm hai luồng ý kiến, một bên bảo chặt, một bên bảo giữ. Chặt đi thì tiếc công sức trồng hơn 10 năm qua, mà giữ lại thì tiếp tục nhận nhiều ý kiến phản đối.

Điều này phản ánh một thực tế: công tác đầu tư nghiên cứu cơ bản của chúng ta còn nhiều vướng mắc. Phải có nghiên cứu cơ bản tốt thì mới ứng dụng tốt được. Do đó, các thành phố lớn phải làm bài bản việc lựa chọn loại cây để làm mẫu cho các địa phương khác tham khảo, học tập.

Các thành phố đang rất chú trọng nâng cao chỉ tiêu về diện tích cây xanh trên đầu người. Như Hà Nội vừa qua đề ra mục tiêu phấn đấu đến năm 2030 đạt 10m²/người, nếu làm được thì đây là một nỗ lực rất lớn, vì từ nhiều năm trước đây diện tích cây xanh đang ở mức thấp, chỉ dao động trong khoảng 2-3m²/người, thấp hơn rất nhiều so với quy định. Nguyên nhân là do diện tích cây xanh phát triển không theo kịp tốc độ tăng quy mô dân số, quỹ đất dành cho phát triển cây xanh còn hạn hẹp. Nếu như đến năm 2030 chỉ tiêu cây xanh 10m²/người vẫn không đạt và vẫn trong tình trạng của những năm trước đây thì sẽ như thế nào, đây là trách nhiệm rất lớn của các cấp quản lý.

Nhìn ra thế giới, các đô thị hiện đại, đáng sống, đa phần đều có tỷ lệ diện tích cây xanh trên 20m²/người. Hà Nội hướng tới đô thị văn minh thì cũng nên hướng tới tỷ lệ cây xanh cao hơn để giải quyết các vấn đề môi trường, không gian sinh hoạt ngoài trời, rèn luyện sức khỏe và phát triển công nghiệp văn hóa.

Các đô thị lớn cũng cần chú trọng nghiên cứu về đa dạng sinh học đô thị, đa dạng thực vật đô thị. Làm tốt đa dạng sinh học sẽ giúp tăng hiệu quả về môi trường và cảnh quan trên cùng một đơn vị diện tích.

Phóng viên: Ông có thể nói rõ hơn về vai trò của đa dạng sinh học và cảnh quan trong quy hoạch cây xanh đô thị?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Đa dạng sinh học là biện pháp nâng cao hiệu quả môi trường, hiệu quả cảnh quan gắn với phát triển cây xanh đô thị, bao gồm đa dạng về loài cây và đa dạng về cấu trúc, dạng sống, không gian, cảnh sắc. Mỗi loài cây có đặc tính sinh trưởng khác nhau (cây gỗ lớn, gỗ trung bình, gỗ nhỏ, cây bụi, cây thân cỏ, cây dây leo, cây thủy sinh). Đặc tính sinh học của loài cây là cơ sở để chọn lựa môi trường trồng phù hợp trong đô thị.

Về mặt cảnh quan, sự đa dạng về loài cây, hình khối và cấu trúc của cây, màu sắc của lá (lá non, lá già) và màu sắc của hoa theo mùa, tạo ra sự đa dạng về cảnh sắc.

Việc hiểu rõ đặc điểm cảnh quan của mỗi loài cây sẽ phối kết hợp tốt từ tầng tán đến chất cảm của lá, hình dạng, màu sắc, cây này làm nền cho cây kia. Chúng ta không thể theo cách làm cũ là chỉ nhìn vào danh sách vài chục loại cây đã có trong các văn bản rồi nhặt ra trồng tùy tiện, sau một vài chục năm lại phải di dời, chặt bỏ vì không phù hợp với không gian của nơi trồng. Vì vậy, cơ quan quản lý phải thẩm định kỹ lưỡng việc chọn cây nào, đặt ở đâu, kích thước ra sao, sau này duy trì thế nào.

Ngoài ra, đa dạng sinh học còn giúp hạn chế sâu bệnh. Trong nông nghiệp, trồng đơn loài với số lượng lớn dễ dẫn đến phát sinh dịch bệnh do dư thừa nguồn thức ăn. Trước đây, tại Thành phố Hồ Chí Minh, một số khu vực trồng nhiều sao đen và dầu rái đã từng xuất hiện dịch sâu xanh ăn lá và sâu rơi xuống đường, gây ảnh hưởng đến thẩm mỹ và tâm lý người dân. Do đó, đa dạng sinh học giúp nâng cao hiệu quả môi trường, cảnh quan và sự phát triển ổn định của cây trồng.

Phóng viên: Vậy theo quan điểm của ông, danh mục cây xanh trong các đề án phát triển đô thị nên được xây dựng như thế nào để vừa bảo đảm quy chuẩn, vừa không hạn chế sự đa dạng?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Theo quan điểm của tôi, trong các đề án phát triển cây xanh, thay vì chỉ đưa ra danh sách các cây được trồng, chúng ta nên làm theo chiều ngược lại: đưa ra danh sách các cây cảnh báo, hạn chế trồng hoặc cấm trồng. Nếu tại một thời điểm chúng ta đưa ra danh sách bó hẹp một vài chục loài cây để đưa vào trồng cho một đô thị, chúng ta sẽ tự hạn chế mình, dễ bị áp đặt, trong khi đó còn nhiều loài cây phù hợp và có giá trị môi trường, cảnh quan hơn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Hiện nay, các đô thị chủ yếu tập trung vào cây bóng mát ở tầng cao, chưa có sự phối kết hài hòa với cây tầng thấp, dẫn đến chi phí cao ở giai đoạn đầu vào, khó khăn trong công tác duy trì và hiệu quả thẩm mỹ chưa cao.

Phóng viên: Nếu theo góc nhìn nghiên cứu, ông có kiến nghị gì về hướng phối kết hợp trồng đan xen các tầng cây xanh đô thị?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Việc trồng đan xen từ cây tầng cao, tầng giữa đến tầng thấp đòi hỏi người thực hiện phải có kiến thức chuyên sâu về thực vật học, sinh học và môi trường thì quần thể cây được tạo ra mới tồn tại và phát triển ổn định. Cây trồng dưới tán phải là cây chịu bóng; nếu đưa cây nhu cầu ánh sáng cao trồng dưới tán thì cây sẽ chết, giống như đưa cây trong nhà ra ngoài sân hoặc ngược lại.

Bên cạnh việc quần thể cây tồn tại được, phát triển tốt, quần thể cây còn phải tạo ra cảnh sắc để làm phong phú cho cảnh quan đô thị, do đó người thiết kế cũng phải am hiểu về đặc điểm cấu trúc và cảnh sắc của từng loài cây. Hiện nay, nhiều nơi trồng cây sít vào nhau, không ra mảng miếng, cấu trúc không gian không rõ ràng, cũng chẳng có ý tưởng gì về thẩm mỹ, cảnh sắc.

Gần đây, nhiều người hay nhắc đến mô hình cây xanh của nước này, nước khác. Tuy nhiên, nếu đi học tập không đến nơi đến chốn sẽ dẫn đến việc học theo cái sai của họ. Có những thành phố ở nước ngoài từng trồng cây si, cây sanh, cây gạo, cây đề trên đường phố, nay đang phải khắc phục, chặt bỏ. Do đó, nếu mình không nghiên cứu kỹ mà học theo thì lại đi lại bước đường sai của họ.

Phóng viên: Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, vấn đề an toàn đô thị, như đợt bão vừa qua làm hàng loạt cây cổ thụ bật gốc, cũng đặt ra bài toán về sự đồng bộ và quy hoạch vỉa hè. Ông nhìn nhận vấn đề này ra sao?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Việc trồng một đến hai loại cây bóng mát trên một tuyến phố là đúng vì thuận tiện cho công tác chăm sóc, cũng dễ tạo được ấn tượng về không gian và cảnh quan. Tuy nhiên, phải xem xét loại cây đó có phù hợp với không gian tuyến phố hay không. Thực tế có những tuyến phố vỉa hè chưa đầy 2m nhưng lại trồng cây bàng Đài Loan (Trung Quốc), cây phượng vĩ rất to. Điều này vi phạm quy định và cho thấy sự thiếu đồng bộ.

Mặt khác, vỉa hè phố đô thị của chúng ta hiện nay rất hẹp và chịu nhiều tác động. Nếu nhìn hình ảnh trồng cây đường phố thời Pháp thuộc tại khu vực Hà Nội thì vỉa hè các khu trung tâm rộng khoảng 8-10m nên họ trồng xà cừ rất đẹp và phù hợp. Sau này chúng ta xén vỉa hè mở rộng đường, khiến vỉa hè bị thu hẹp, bộ rễ xà cừ ăn lan hết không gian. Thêm vào đó, hạ tầng ngầm như điện, nước, cống đều đi sát mép vỉa hè, dẫn đến việc đào xới thi công làm nổi gốc cây, đứt rễ, gây mất an toàn khi bão lũ.

Để phát triển cây xanh bài bản, những thành phố lớn ở nước ta nên có một đơn vị nghiên cứu, tư vấn chuyên trách và đội ngũ nhân sự được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm để làm công tác tham mưu. Thực tế, kinh phí dành cho cây xanh hằng năm rất lớn nhưng lực lượng nghiên cứu chuyên sâu lại rất mỏng. Việc phát triển cây xanh ở nhiều nơi vẫn mang tính ăn xổi, chưa có vườn ươm để sản xuất cây giống đúng với tiêu chuẩn quy cách cây giống đô thị. Cây giống chủ yếu đi mua và thu gom từ các khu vực nông thôn, chất lượng không đồng đều, chủng loại ít, số lượng cung cấp hạn chế.

Phóng viên: Trở lại câu chuyện thực tế hiện nay: vấn đề cây xanh dường như chỉ bùng nổ tranh luận khi xảy ra sự cố thiên tai hoặc tác động mạnh từ hương hoa sữa. Làm thế nào để chúng ta tránh tình trạng phải chờ đến khi dư luận bức xúc mới điều chỉnh chính sách, thưa ông?

PGS. TS Đặng Văn Hà: Đây là bài học phải trả giá do giai đoạn trước để lại, cần phải được đánh giá, nhìn nhận lại một cách nghiêm túc trong công tác quản lý về cây xanh đô thị. Trong quá trình quy hoạch và thực thi, cần nghiên cứu kỹ và tham vấn ý kiến của các đơn vị, chuyên gia có kinh nghiệm trong nghiên cứu và thực tiễn.

Giải pháp ở đây là quản lý mật độ và vị trí trồng:

Vị trí phù hợp: Trồng ở các điểm ngã ba, ngã tư, nơi có không gian rộng hoặc trồng điểm xuyết trên dải phân cách giữa đường (dải phân cách rộng từ 2m trở lên). Trồng ở dải phân cách vừa phát huy ưu điểm bóng mát, sức sống dẻo dai, vừa không ảnh hưởng trực tiếp đến nhà dân.

Vị trí cần tránh: Không trồng trên vỉa hè sát cửa nhà dân, đặc biệt là khu vực có người già và trẻ nhỏ. Mật độ trồng quá dày trên tuyến phố hẹp làm cho hương hoa nồng nặc bay vào nhà, gây đau đầu và ảnh hưởng tới sức khỏe.

Mấu chốt của vấn đề cây xanh đô thị vẫn quay trở lại bài toán: phân bổ mật độ hợp lý và lựa chọn đúng vị trí cho từng loài cây.

Riêng về cây hoa sữa, nếu bỏ qua yếu tố mùi hương quá nồng khi trồng mật độ dày thì đây là loài cây đường phố rất tốt: sức sống khỏe, bóng mát tốt, dẻo dai, bền bỉ và hầu như không bị đổ gãy. Nhược điểm duy nhất là mùi hoa và phấn hoa. Việc trồng cây hoa sữa từ 7 đến 10 năm mới có được bóng mát mà nay chặt bỏ toàn bộ thì rất lãng phí.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!