Hơn một thập niên qua, sự chuyển hướng sang du lịch xanh, du lịch cộng đồng không chỉ giúp san hô hồi sinh mà còn đưa Nhơn Hải trở thành biểu tượng mới của tư duy phát triển bền vững ven biển.
Từ quá khứ “thủy tặc” đến “sứ giả xanh”
Nếu không tận mắt chứng kiến những đổi thay ở làng biển Nhơn Hải, thật khó hình dung nơi đây đã có một cuộc chuyển mình mạnh mẽ đến vậy. Năm 2017, khi lần đầu đặt chân đến vùng biển này, chúng tôi không khỏi ám ảnh trước cảnh nhiều ngôi nhà tạm bợ, đời sống người dân khó khăn, tập quán sinh hoạt lạc hậu. Dọc bãi biển, rác thải sinh hoạt chất đống, trôi dạt lẫn trong sóng biển, bốc mùi hôi nồng nặc…
Nhớ lại những năm tháng trước đây, bà Nguyễn Thị Dư (73 tuổi, người dân làng Nhơn Hải) cho biết, đời sống khó khăn cùng tập quán sinh hoạt thiếu nền nếp từng khiến môi trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Bước ngoặt chỉ thật sự đến khi tuyến kè biển Nhơn Hải được Nhà nước đầu tư xây dựng, giúp bà con chuyển dần sang làm du lịch, dịch vụ... Nhờ đó, đời sống khấm khá hơn, ý thức giữ gìn môi trường biển cũng được nâng lên.
Ông Nguyễn Văn Minh (58 tuổi, người dân làng Nhơn Hải) kể thêm, bờ biển Nhơn Hải từng là bãi ấp trứng rùa biển lớn của miền trung. Mỗi năm, rùa biển vào bờ đào ổ đẻ trứng từ mùa xuân sang hè. Trước kia, vì nghèo khó và thiếu hiểu biết, người dân đào trứng rùa đem ăn, có khi bán cho thương lái. Về sau, do tác động của con người gây ô nhiễm nên rùa biển không trở lại đẻ trứng nữa. Gần đây, cả làng rất mừng vì rùa đã quay trở lại Nhơn Hải đẻ trứng. Năm 2024 ghi nhận 7 tổ rùa lên bờ đẻ, địa phương thành lập tổ bảo vệ đỡ đẻ rùa biển và quy hoạch khu bảo tồn bãi đẻ ở Mũi Cồn để giữ yên tĩnh cho trứng nở.
Được người dân mến yêu gọi là “ông đỡ” cho rùa biển, anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng (41 tuổi), Tổ trưởng Bảo vệ nguồn lợi thủy sản kiêm Tổ trưởng Bảo vệ rùa biển của làng đã đứng ra “tuyên chiến” với “hủ tục” xả rác xuống biển. Mưa dầm thấm lâu, từ vận động, tuyên truyền đến trực tiếp hướng dẫn, thậm chí xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Đặc biệt, từ khi du lịch mang lại thu nhập cho các hộ dân ven biển, bà con mới nhận thức rõ cần giữ biển xanh, sạch, đẹp để tạo sinh kế.
Hình mẫu về văn hóa, du lịch biển
Ở Nhơn Hải, nhiều giá trị văn hóa biển vẫn được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ, nổi bật là nghệ thuật bả trạo, hát bội và bài chòi cổ. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ thần biển cùng lễ cầu ngư được tổ chức quy mô, bài bản, trở thành nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc. Ông Nguyễn Văn Minh cho biết, bài chòi cổ đến nay vẫn được người dân duy trì thường xuyên vào những ngày nghỉ biển hoặc các buổi chiều tối. Trong khi đó, nghệ thuật bả trạo chỉ diễn ra trong lễ cầu ngư kéo dài ba ngày vào giữa tháng Hai âm lịch hằng năm. Lễ hội lấy hình tượng cá Ông (cá voi, cá heo lớn) làm biểu tượng trung tâm, thể hiện lòng tri ân biển cả và ước vọng về những mùa biển bình yên, tôm cá đầy khoang.
Trước đây, việc thực hành các loại hình văn hóa này mang tính tự phát. Giai đoạn 2010-2012, thành phố Quy Nhơn cử chuyên gia hỗ trợ phục dựng, từ đó các tổ bài chòi cổ và bả trạo được thành lập. Từ năm 2020, tổ bài chòi cổ Nhơn Hải liên tục tham gia nhiều hội thi, liên hoan và đạt giải cao, qua đó tiếp thêm động lực cho các nghệ nhân gắn bó với di sản quê hương. Người dân trong làng cũng tự vận động kinh phí để mua sắm trang phục, đạo cụ, xây dựng sân bài chòi. Điều đáng quý là các thành viên trong tổ bài chòi, bả trạo đều là những lao động bình dị của làng biển. Ban ngày, họ mưu sinh bằng nhiều nghề khác nhau như đánh bắt hải sản, làm du lịch, buôn bán…, nhưng khi đêm xuống lại hóa thân thành những nghệ sĩ dân gian, miệt mài gìn giữ hồn cốt văn hóa biển quê hương.
Ông Trần Việt Quang, Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông cho biết, từ một làng chài ven biển còn nhiều khó khăn và gần như biệt lập trước đây, Nhơn Hải nay đã có bước phát triển rõ nét, với thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 70 triệu đồng/năm. Địa phương hiện đã thành lập Hợp tác xã Du lịch - Dịch vụ Nhơn Hải với 11 thành viên nòng cốt; đồng thời có hơn 50 hộ dân trực tiếp tham gia khai thác dịch vụ du lịch và mang lại hiệu quả kinh tế cho nhiều hộ khác. Thời gian tới, phường sẽ tiếp tục triển khai các giải pháp để khai thác hiệu quả hơn những tiềm năng, lợi thế của Nhơn Hải.
Bên cạnh đảo Hòn Khô, địa phương tiếp tục mở rộng nhiều không gian trải nghiệm như cánh đồng rong mơ, “tường thành” cổ dưới đáy biển, bãi san hô, khu sinh sản của các loài cá, bãi rêu xanh ven kè hay bãi đẻ của rùa biển... Đặc biệt, vùng biển Nhơn Hải hiện đang được bảo tồn và phục hồi gần 40 ha rạn san hô, chia thành 6 khu vực với độ phủ đạt 42-43%. Sự hồi sinh này đang cho thấy hướng đi mà Nhơn Hải lựa chọn không chỉ để làm giàu từ biển, mà còn để giữ biển cho mai sau.
“Du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn không gian xanh, sạch, đẹp của biển rất phù hợp với Nhơn Hải. Khi người dân thấy rõ lợi ích thiết thực, họ tích cực tham gia các chương trình bảo tồn biển, gìn giữ văn hóa. Nhờ vậy, đời sống ngày càng khởi sắc, an ninh trật tự được giữ vững, con em ở lại quê hương tạo nguồn lao động trẻ, không còn phải rời làng mưu sinh như trước”, Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông Trần Việt Quang cho biết.
