Một mặt, nhu cầu tiêu dùng thay đổi, công nghệ sản xuất mới ra đời, thị trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Mặt khác, áp lực hiện đại hóa đặt ra bài toán nan giải: làm thế nào để duy trì bản sắc làng nghề mà vẫn thích nghi với xu thế phát triển?
Giữ hồn cốt nghề truyền thống
Làng nghề truyền thống là kết tinh của lịch sử, văn hóa và tinh hoa lao động qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn là câu chuyện về kỹ thuật thủ công tinh xảo, sự sáng tạo và niềm tự hào của những người thợ. Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội), làng mây tre Phú Vinh (Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội), hay làng thêu Quất Động (Thường Tín) là những minh chứng rõ nét cho giá trị trường tồn của nghề thủ công Việt Nam.
Tại Bát Tràng, dù công nghệ sản xuất gốm sứ ngày càng hiện đại, nhưng những nghệ nhân vẫn duy trì kỹ thuật vuốt tay, khắc họa hoa văn truyền thống để tạo ra những tác phẩm tinh tế. Làng mây tre Phú Vinh không chỉ làm ra những sản phẩm gia dụng mà còn sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật trang trí nội thất, phục vụ thị trường cao cấp. Trong khi đó, làng thêu Quất Động vẫn giữ được những đường kim mũi chỉ tinh xảo trên nền vải lụa, mang đậm dấu ấn văn hóa Việt.
Sự tồn tại bền bỉ của các làng nghề này cho thấy rằng bản sắc và giá trị truyền thống vẫn có chỗ đứng, nếu biết cách khai thác và phát huy đúng hướng. Nhiều nghệ nhân đang dần đưa sản phẩm làng nghề vươn ra thị trường quốc tế bằng cách kết hợp yếu tố thủ công với thiết kế hiện đại, đáp ứng thị hiếu mới của người tiêu dùng.
Sự cạnh tranh khốc liệt và nguy cơ mai một
Tuy nhiên, không phải làng nghề nào cũng có thể chống chọi với áp lực hiện đại hóa. Một trong những thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp giá rẻ. Các mặt hàng mây tre đan, gốm sứ hay thêu ren thủ công ngày càng bị lấn át bởi sản phẩm sản xuất hàng loạt với giá thành rẻ hơn, mẫu mã đa dạng hơn.
Bên cạnh đó, sự thay đổi trong xu hướng tiêu dùng cũng khiến nhiều làng nghề lao đao. Nếu như trước đây, các sản phẩm thêu ren được ưa chuộng trong trang phục truyền thống thì nay nhu cầu này giảm mạnh. Các sản phẩm gốm sứ gia dụng cũng dần nhường chỗ cho đồ nhựa, đồ thủy tinh công nghiệp. Điều này khiến nhiều thợ lành nghề phải bỏ nghề, chuyển sang công việc khác để mưu sinh.
Một thực trạng đáng lo ngại khác là sự mai một của lực lượng lao động trẻ. Nghề thủ công đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và thời gian học nghề lâu dài, trong khi thế hệ trẻ ngày nay có xu hướng lựa chọn những công việc ổn định, thu nhập cao hơn. Nhiều làng nghề rơi vào tình trạng “già hóa” lao động, thiếu nhân lực kế thừa, dẫn đến nguy cơ thất truyền.
Hướng đi nào để làng nghề phát triển bền vững?
Để làng nghề truyền thống không bị tụt hậu, cần có sự điều chỉnh cả từ phía chính quyền, doanh nghiệp và người làm nghề. Trước hết, việc đổi mới thiết kế sản phẩm là yếu tố quan trọng giúp các làng nghề thích nghi với xu thế hiện đại. Các nghệ nhân cần kết hợp kỹ thuật thủ công truyền thống với sáng tạo mới, tạo ra những sản phẩm vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa có tính ứng dụng cao. Làng gốm Bát Tràng đã thành công trong việc thiết kế các sản phẩm gốm mang phong cách tối giản, phù hợp với xu hướng nội thất hiện đại. Làng mây tre Phú Vinh cũng đẩy mạnh sản xuất đồ decor cao cấp thay vì chỉ làm đồ gia dụng truyền thống.
Bên cạnh đó, công nghệ và thương mại điện tử cần được ứng dụng nhiều hơn để mở rộng thị trường tiêu thụ. Nhiều làng nghề đã tận dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng trong và ngoài nước, thay vì chỉ phụ thuộc vào khách du lịch đến làng. Những thương hiệu gốm Bát Tràng hay đồ mây tre Phú Vinh xuất khẩu thành công đều nhờ việc xây dựng hệ thống bán hàng trực tuyến hiệu quả.
Một yếu tố không thể thiếu là đào tạo và thu hút lao động trẻ. Để giữ chân thế hệ kế cận, cần có chính sách hỗ trợ học nghề, nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện làm việc. Nếu nghề thủ công được nhìn nhận như một công việc mang lại thu nhập ổn định, thay vì chỉ là nghề phụ hay truyền thống gia đình, thì cơ hội giữ chân lao động trẻ sẽ cao hơn.
Việc phát triển làng nghề truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là vấn đề bảo tồn văn hóa. Nếu biết cân bằng giữa giữ gìn bản sắc và thích nghi với thị trường, các làng nghề không chỉ tồn tại mà còn có thể phát triển bền vững, trở thành những thương hiệu thủ công độc đáo của Việt Nam trên bản đồ thế giới.
