Kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc bảo vệ di sản văn hóa

Những năm gần đây, ngành bảo tàng Trung Quốc có bước phát triển mạnh mẽ, cùng với đó là tham quan bảo tàng, di tích văn hóa-lịch sử đã trở thành trào lưu mới trong đời sống xã hội và là món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân trong những ngày cuối tuần hoặc những kỳ nghỉ lễ tết.

Theo số liệu Cục Bảo vệ di sản văn hóa quốc gia Trung Quốc công bố, tính đến cuối năm 2024, nước này có 7.046 bảo tàng, tăng 213 bảo tàng so năm 2023, đạt tỷ lệ 200.000 dân/bảo tàng, trong đó 91,46% bảo tàng mở cửa miễn phí, đón 1,49 tỷ lượt người tham quan.

Bảo tàng, di tích văn hóa-lịch sử không chỉ phục vụ đời sống tinh thần của người dân, mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên cũng đã xuất hiện những vụ việc vì lợi ích thương mại mà cải tạo quá mức các công trình kiến trúc cổ, thậm chí xâm hại đến di tích văn hóa-lịch sử. Ngoài ra, các hiện vật được trưng bày ở bảo tàng, hay các cổ vật ở các điểm di tích văn hóa-lịch sử cũng trở thành đối tượng mà các hoạt động tội phạm nhắm đến.

Trong năm 2024, các cơ quan chức năng của Trung Quốc đã điều tra phá hơn 940 vụ án liên quan đến việc đào trộm, đánh cắp, mua bán trái phép, xâm hại đến cổ vật, giúp thu hồi hơn 16.000 cổ vật các loại.

Bảo vệ di sản là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu

Trước tình hình mới về xu thế ngày càng phát triển, nhu cầu ngày càng tăng và tình trạng xâm hại ngày càng nghiêm trọng, Trung Quốc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bảo vệ di sản văn hóa.

Cụ thể cuối năm 2024, Trung Quốc tiến hành sửa đổi toàn diện Luật bảo vệ di sản văn hóa được ban hành vào năm 1982, theo đó đã sửa đổi 75/80 điều, tăng thêm 19 điều và chính thức có hiệu lực từ 1/3 năm nay, để tăng cường công tác bảo vệ, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát huy giá trị di sản văn hóa. Trong đó có những quy định về yêu cầu đối với công tác bảo vệ di sản văn hóa như: coi bảo vệ di sản là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, tăng cường quản lý di sản, khai thác giá trị di sản, tạo sức sống mới cho di sản.

Theo Luật Bảo vệ di sản văn hóa, mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân đều có nghĩa vụ bảo vệ di sản văn hóa. Bởi di sản văn hóa không thể tái sinh, vì vậy công tác bảo vệ luôn được đặt lên hàng đầu trong quá trình xây dựng, cải tạo hạ tầng và phát triển du lịch, để tránh bị xâm hại và khai thác thương mại quá mức.

Hiệu quả của luật pháp được thể hiện trong quá trình thực thi. Luật pháp chỉ thực sự phát huy tác dụng khi ngày càng nhiều người biết luật, hiểu luật, tuân thủ luật.

Là cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực quản lý bảo tàng, bảo vệ cổ vật, di sản văn hóa, Cục Bảo vệ di sản văn hóa quốc gia trực thuộc Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến Luật Bảo vệ di sản văn hóa để người dân hiểu và tuân thủ pháp luật; tăng cường kiểm tra, giám sát trách nhiệm của đơn vị chủ quản trong việc bảo vệ di sản, cổ vật văn hóa; xây dựng bộ tiêu chuẩn về chức trách, nhiệm vụ, đồng thời đào tạo, nâng cao trình độ nghiệp vụ cho lực lượng bảo vệ; phân chia rõ ranh giới hạn chế, nghiêm cấm tiếp cận cổ vật văn hóa; tăng cường công tác bảo vệ trước sự cố bất ngờ và nguy cơ tiềm ẩn; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao; tập trung bảo vệ các cổ vật quý hiếm dễ bị hư hại; khuyến khích bảo tàng tăng cường hợp tác, giao lưu quốc tế.

Mặt khác, Cục Bảo vệ di sản văn hóa quốc gia cũng lần đầu tiên ứng dụng công nghệ cao vào việc giám sát cổ vật văn hóa, khi lắp đặt camera an ninh cảm biến tại tất cả các di sản văn hóa thế giới của Trung Quốc cũng như các di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia trong phạm vi cả nước.

Ngoài ra, Cục Bảo vệ di sản văn hóa quốc gia sẽ đẩy nhanh việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật, cũng như kiến nghị sửa đổi các các văn bản quy phạm pháp luật khác như “Quy định quản lý hiện vật ở bảo tàng”, “Quy định quản lý xuất nhập cảnh hiện vật”...

Trong giai đoạn tới, sau khi Luật Bảo tồn văn hóa (sửa đổi) có hiệu lực, Cục Bảo vệ di sản văn hóa quốc gia sẽ tập trung rà soát những rủi ro về an ninh, an toàn, ứng dụng công nghệ cao vào việc giám sát cổ vật văn hóa, đồng thời tăng cường điều tra, xử lý các vụ án xâm phạm cổ vật văn hóa.

Bảo tàng Cố Cung đi đầu trong bảo vệ cổ vật

Là một trong 40 di sản văn hóa thế giới, Bảo tàng Cố Cung (hay còn gọi là Tử Cấm thành) là một trong những điểm đến không thể bỏ qua khi du lịch Bắc Kinh. Nằm trên diện tích 860.000m² với 1.050 công trình kiến trúc, Cố Cung là quần thể kiến trúc cung điện có quy mô lớn nhất, được bảo tồn nguyên vẹn nhất trên thế giới.

Đến nay, Bảo tàng Cố Cung đang lưu giữ kho tàng cổ vật khổng lồ với tổng số 1.863.404 hiện vật, trong đó có 377.440 đồ gốm sứ, 181.709 đồ dệt, thêu, 159.728 đồ đồng, 53.150 tác phẩm hội họa, 48.626 cổ vật tôn giáo, 31.795 đồ ngọc, 11.649 đồ vàng-bạc, 6.617 đồ pháp lam, 5.070 ấn tín của hoàng đế, hoàng hậu, 1.134 tác phẩm đá quý....

Trước sức hấp dẫn của Tử Cấm thành, nhu cầu tham quan Cố Cung của người dân trong nước và khách du lịch nước ngoài ngày càng tăng, điều này đã đặt ra bài toán kép là vừa phải bảo tồn, gìn giữ hiện trạng công trình kiến trúc, các hiện vật trước những yếu tố khách quan đến từ môi trường tự nhiên, vừa phải bảo đảm an ninh, an toàn trước nguy cơ, rủi ro tiềm ẩn đến từ yếu tố chủ quan của con người.

Để giải quyết bài toán này, Bảo tàng Cố Cung đã xây dựng một hệ thống bảo vệ di sản văn hóa với nhiều biện pháp từ chủ động kiểm soát, hạn chế nguy cơ xâm hại di sản, đến phân tích, đánh giá rủi ro tiềm ẩn có thể xảy ra đối với hiện vật.

Cố Cung không chạy theo doanh thu bán vé tham quan, mà theo đuổi mục tiêu kiểm soát số lượng khách tham quan để tạo một không gian tham quan an toàn, trật tự và thoải mái cho du khách. Theo đó, vé tham quan sẽ chỉ bán trước 7 ngày với một số lượng vé nhất định được mở bán qua app trong khung giờ nhất định. Sau khi đặt vé thành công, khách tham quan cần phải mang theo giấy tờ tùy thân đến cửa soát vé để đối chiếu khớp đúng với thông tin đặt vé sẽ được vào tham quan. Trong năm 2024, Cố Cung đã đón khoảng 15 triệu lượt khách tham quan, bình quân mỗi ngày khoảng 46.000 lượt.

Ngoài ra, Cố Cung còn triển khai công tác giám sát rủi ro để phòng ngừa, ngăn chặn xâm hại bảo vật. Đó là vừa phải theo dõi sự xuống cấp theo thời gian của chính hiện vật, cũng vừa phải giám sát sự thay đổi của môi trường. Môi trường ở đây bao gồm môi trường tự nhiên và hoạt động kinh tế-xã hội nơi trưng bày hiện vật.

Cố Cung mỗi năm đón lượng lớn khách tham quan, điều này tác động không nhỏ đến công trình kiến trúc và hiện vật do những thay đổi về nhiệt độ, độ ẩm, CO₂, vi sinh vật... Đây là thách thức mà Tử Cấm Thành phải đối mặt. Vì vậy, Cố Cung đã triển khai biện pháp đánh giá, phân tích rủi ro thông qua các hoạt động tuần tra hằng ngày, kiểm tra định kỳ và giám sát chuyên đề.

Kèm theo đó, Cố Cung cũng đã cải cách phương pháp quản lý và từng bước xây dựng được phương án ứng phó và xử lý khẩn cấp trong các tình huống mưa lũ, ngập lụt, gió bão, hỏa hoạn, xâm hại từ côn trùng và hành động phá hoại của con người dựa trên kết quả phân tích, nghiên cứu, đánh giá các đặc điểm thay đổi của thời tiết, quy luật xuống cấp của hiện vật và các hành vi của con người.

Số hóa cũng là một biện pháp quan trọng để bảo vệ hiện vật. Trong những trường hợp bất khả kháng, hiện vật hoàn toàn có thể bị hư hỏng. Vì vậy, việc tạo kho dữ liệu thông tin về hiện vật sẽ giúp phục dựng, hồi sinh chúng. Bảo vệ hiện vật là cuộc chạy đua với thời gian, một ngày nào đó tất cả hiện vật có thể biến mất, do đó, số hóa có thể giúp chúng “bất tử” trong môi trường không gian số.

Hiện tại, Cố Cung đã lập được kho dữ liệu thông tin của toàn bộ 1,86 triệu hiện vật; quay dựng video cho 850.000 hiện vật, ngoài ra cũng đã hoàn thành mô hình 3D độ phân giải cao của hơn 1.500 hiện vật. Trong khi đó, tiến độ số hóa các công trình kiến trúc chậm hơn một chút, chủ yếu là vì quy mô của công trình lớn, kết cấu phức tạp, họa tiết hoa văn nhiều, trong khi phải đáp ứng yêu cầu rất cao về các thông số kỹ thuật liên quan.

Trong thời gian qua công tác bảo vệ di sản văn hóa đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, nhưng lĩnh vực nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng trong bảo vệ di sản văn hóa vẫn tương đối phân tán. Vì vậy yêu cầu đặt ra là cần có một trung tâm nghiên cứu trọng điểm cấp quốc gia về bảo vệ di sản văn hóa.

Theo kiến nghị của các các nhà quản lý, đây sẽ là một tổ hợp liên ngành khoa học, nơi có thể tập hợp nguồn nhân lực về bảo tồn văn hóa trong mọi lĩnh vực, hình thành một chuỗi khép kín về bảo vệ di sản văn hóa từ nghiên cứu cơ bản đến phát triển công nghệ và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Trong đó, tập trung nghiên cứu vào các vấn đề then chốt như vật liệu và kết cấu của cổ vật, cơ chế và nguyên lý xuống cấp của cổ vật; giải quyết những nút thắt công nghệ trong việc duy trì và nâng cao “tuổi thọ” của bảo vật, số hóa xây dựng kho dữ liệu thông tin... để từ đó hình thành một hệ thống lý luận và phương pháp bảo vệ bảo vệ di sản văn hóa phù hợp với tình hình của đất nước.