Khi thực tiễn quản lý nhà nước đã được hợp nhất về một đầu mối, việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm khắc phục sự chồng chéo, mở rộng đường cho sự phát triển hiện đại, bền vững của toàn ngành.
Xóa bỏ tình trạng “một dòng nước, hai bộ luật”
Thực hiện tinh gọn bộ máy, hai lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa hiện đã được đưa về một cơ quan quản lý ở cấp trung ương là Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam. Tại địa phương, một cảng vụ (không phân biệt cảng vụ hàng hải hoặc cảng vụ thủy nội địa) trong phạm vi quản lý có thể thực thi nhiệm vụ trên cả đối tượng tàu biển lẫn phương tiện thủy. Trong khi tổ chức bộ máy và thực tiễn quản lý đã dần hội tụ thì khuôn khổ pháp lý vẫn tồn tại hai luật khác nhau là Bộ luật Hàng hải Việt Nam (HHVN) năm 2015 và Luật Giao thông đường thủy nội địa (GTĐTNĐ) năm 2004 (sửa đổi năm 2014).
Sự phân tách này ngày càng bộc lộ nhiều bất cập trong bối cảnh thực tiễn. Tại không ít khu vực như vùng nước cảng biển, cửa sông hay các tuyến vận tải từ bờ ra đảo, ranh giới giữa “hàng hải” và “đường thủy nội địa” không còn rõ ràng. Cùng một vùng nước có thể đồng thời tồn tại cả luồng hàng hải và luồng đường thủy; tàu biển và phương tiện thủy cùng khai thác, nhưng lại chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống quy định khác nhau. Không chỉ trong tổ chức khai thác hạ tầng, sự chồng chéo còn thể hiện qua công tác quy hoạch, cấp phép và quản lý hoạt động. Việc phân quyền cho nhiều cơ quan cùng tham gia quy hoạch, phát triển cảng, bến tạo ra tính linh hoạt, song cũng dẫn tới thiếu thống nhất, thậm chí chồng lấn trách nhiệm. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực giữa hai lĩnh vực cũng có sự giao thoa sâu sắc, từ đào tạo, cấp chứng chỉ đến thực tiễn sử dụng, cho thấy tính liên thông ngày càng rõ nét.
Chia sẻ về những tồn tại, bất cập trong pháp luật quản lý hai lĩnh vực, Cục trưởng Hàng hải và Đường thủy Việt Nam Lê Đỗ Mười cho rằng, dù từng ngành đã có các quy định ưu đãi, khuyến khích phát triển, song chính sách vẫn còn phân tán, thiếu trọng tâm, chưa tạo được sự liên kết giữa hàng hải và đường thủy nội địa trong tổng thể vận tải, logistics. Đáng lưu ý, hai bộ luật hiện có hơn 70 văn bản quy phạm hướng dẫn, tiềm ẩn nguy cơ chồng chéo, mâu thuẫn. Trong khi đó, hàng hải là ngành có mức độ hội nhập quốc tế cao, liên tục cập nhật các tiêu chuẩn tiên tiến, thì đường thủy nội địa chủ yếu phục vụ trong nước, dẫn tới khoảng cách đáng kể về trình độ kỹ thuật và quản lý.
Tạo dư địa phát triển mới cho toàn ngành
Trong tờ trình Chính phủ, Bộ Xây dựng xác định việc xây dựng Luật Hàng hải và Đường thủy nội địa (sửa đổi) không chỉ nhằm xử lý triệt để tình trạng chồng lấn, đan xen kéo dài giữa hai lĩnh vực, mà còn hướng tới tháo gỡ căn cơ những rào cản thể chế, tạo dư địa phát triển mới cho toàn ngành. Dự thảo luật được định hướng xây dựng trên nguyên tắc bảo đảm tính tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, qua đó củng cố mức độ hội nhập trong lĩnh vực hàng hải và giao thông đường thủy nội địa. Trên nền tảng kế thừa các quy định còn phù hợp, việc sửa đổi sẽ tập trung loại bỏ những nội dung đã lạc hậu, thu gọn hệ thống pháp luật theo hướng chỉ quy định các nguyên tắc khung, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và thuận lợi trong áp dụng.
Đáng chú ý, khung khổ pháp lý mới sẽ được thiết kế theo hướng hiện đại, minh bạch, đồng thời mở rộng không gian thu hút nguồn lực xã hội tham gia đầu tư. Song song với đó là yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao hiệu quả quản lý. Bộ Xây dựng cũng đặt mục tiêu tạo đột phá về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, gắn với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, hướng tới phát triển bền vững lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa trong dài hạn.
Ngày 1/4, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 77/NQ-CP, thông qua 6 chính sách lớn làm nền tảng xây dựng Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), đồng thời giao Bộ Xây dựng chủ trì soạn thảo. Theo kế hoạch, Dự án luật sẽ được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào cuối năm nay. Cụ thể, Chính sách 1 thiết lập cơ chế quản lý nhà nước thống nhất về thẩm quyền, phân cấp và nội dung quản lý đối với hoạt động hàng hải và đường thủy theo hướng hiện đại, gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Chính sách 2 hoàn thiện khung pháp lý về kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa. Chính sách 3 thống nhất chế độ đăng ký, đăng kiểm và quản lý theo vòng đời đối với tàu biển, tàu sông, tàu ven biển và các phương tiện nổi. Xây dựng chế độ quản lý an toàn kỹ thuật và phòng ngừa ô nhiễm môi trường cho các đối tượng là công trình dầu khí biển, công trình năng lượng tái tạo trên biển, các phương tiện có yêu cầu kỹ thuật và hoạt động đặc thù. Chính sách 4 phát triển nguồn nhân lực hàng hải và đường thủy. Chính sách 5 hoàn thiện quy định về vận tải biển và vận tải thủy nội địa. Chính sách 6 hoàn thiện khung pháp lý thống nhất về an toàn, an ninh, tìm kiếm cứu nạn và ứng phó sự cố khẩn cấp trong hoạt động hàng hải và giao thông đường thủy nội địa.
“Muốn phát huy lợi thế “sông - biển”, cần thiết phải có cách tiếp cận thống nhất, từng bước xóa bỏ sự chia cắt về thể chế, qua đó nâng cao tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực quản lý của toàn ngành”, Cục trưởng Lê Đỗ Mười nhấn mạnh.
