Say mê trong “từ trường” Văn khoa

Có những lúc nhớ, nghĩ rằng nếu được học lại Văn khoa thì sẽ phải khác. Ý đó cũng thường đến thôi, như khi mỗi ai muốn làm lại một điều gì. Nhưng, điều mà có lẽ không cần phải làm lại cho tốt hơn, ấy là không khí sáng tác với thầy, với bạn mà chúng tôi đã được vẫy vùng.

Đêm thơ "Vừng ơi mở cửa" tại ký túc xá Mễ Trì vào năm 2018 gợi nhắc ký ức một thời của nhiều thế hệ giảng viên, sinh viên Văn khoa.
Đêm thơ "Vừng ơi mở cửa" tại ký túc xá Mễ Trì vào năm 2018 gợi nhắc ký ức một thời của nhiều thế hệ giảng viên, sinh viên Văn khoa.

1 Dù nếu được trở lại năm tháng đó thì chắc cái khoản tổ chức, kết nối cho các cuộc sinh hoạt thơ sẽ phải làm khéo hơn, nhiều hơn chẳng hạn. Nhưng ở lứa trước sau 20 tuổi còn bỡ ngỡ, thậm chí ngờ nghệch khi nghĩ về ngành văn, nghề văn thì niềm hăm hở bút giấy thắp lên cho nhau cũng đã khiến ai nấy ở thời điểm đó rất phấn khích rồi. Đó là những niềm vui suy tư và câu chữ, niềm vui được khởi động sức viết dồi dào, đến nay vẫn tiếp tục nảy nở theo thời gian, còn nuôi dưỡng tình yêu cầm bút.

Một trong những người cổ vũ chúng tôi rất tận tình ngày đó là thầy Nguyễn Hùng Vĩ. Bây giờ đây, khi thầy vẫn chưa chịu in tập thơ riêng, chưa vào một hội nghề nghiệp nào đó về văn thơ như một cách nghĩ thông thường là vào để sinh hoạt với cộng đồng những người viết thôi chứ không cứ phải có hội hè mới có danh xưng nhà thơ được, thì tôi từ lâu đã vững tin rằng: Có một nhà thơ Nguyễn Hùng Vĩ thành công với con đường thơ của mình. Sáng tác tự nhiên, thỏa mãn nhu cầu tự thân, như cách mà kẻ sĩ xưa nuôi chí, thể hiện ý nghĩ về cuộc nhân sinh, dù bài thơ được in trang báo, có cơ hội chạm mắt vạn người đọc hay lọt vào tuyển tập dày cộp, hoặc im lặng nằm trên trang giấy vở đầu giường, có lẽ cũng như nhau thôi. Cách thầy sống với những bài thơ của mình khiến cho tôi nghĩ thế và như cũng nhuốm vào chúng tôi đôi phần. Thầy viết thong thả, thầm lặng song hành bên nghiệp “gõ đầu thanh niên”, thỉnh thoảng vui đem ra đọc cho bạn, cho trò nghe. Quanh thầy, mấy cậu trẻ chúng tôi gặp được nhau, cùng chung niềm hứng thú viết ra những gì nói được ý mình, dù còn bồng bột, ngây ngô, cũng đã thấy cuốn hút, nghiêm túc lắm.

Có bài thơ, câu thơ của thầy Vĩ mà chúng tôi thuộc lâu… Thầy viết: “Như hiển hiện toàn thân em là mắt”, hoặc “Ta trót như cá rô rạch nước/Ngược Đuống về bật bã cầu nghiêng/Gái góa sông Cầu lòng ríu ríu/Lần chần mới đó đã ra Giêng…”, rồi thì “Mắt lò xo của ta ơi/Trái tim châu chấu liên hồi chớp đông…”, và nữa: “Bánh mì nóng rẫy hoa niên đói/Xuýt xoa nhau ngon tận bây giờ//Đất dường hẹp lại đường ngắn lại/Nhớ nhau chả đủ nhớ ra hồn”…, như thế thì có phải là những chữ hiện lên trong mắt mình thấy đâu, mà nó cứ vời vợi rộng xa, chứa bao nhiêu là uẩn khúc. Đời sống thương buồn, con người bao chồng chất tâm can, chính những câu thơ như thế đã chỉ ra, nói với chúng tôi hãy cảm thấy nhiều hơn là việc chỉ cầm lấy cây bút viết một điều gì đó xuống giấy.

Những câu thơ như thế, những câu chuyện, lời trò chuyện rủ rỉ của thầy thổi vào tâm hồn chúng tôi khi ấy đang lớn dần. Nhớ một lần đến nhà thầy cho vài gợi ý liên quan đến việc tổ chức sinh hoạt của câu lạc bộ thơ lớp chúng tôi mới thành lập. Thầy gợi ngay một kế hoạch mời cả loạt các nhân vật mà tôi nghĩ có mơ thì cá nhân mình cũng khó mà mời mọc, gặp gỡ được. Thí dụ như mời nhà thơ Trần Đăng Khoa, nhà văn Lê Lựu nói chuyện; hay mời nhà thơ Nguyễn Duy, nhà thơ Đỗ Minh Tuấn, nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm… - những cựu sinh viên Văn khoa về giao lưu. Và nữa, và nữa…, tôi gạch những đầu dòng chủ đề, lòng đầy háo hức.

Sau này có người được gặp, được nghe nói chuyện, đọc thơ, có người không và thực tế điều kiện tổ chức, mối quan hệ của thầy, của bạn lại cho mình gặp được những người khác, như nhà văn Băng Sơn, các nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Trần Anh Thái, Nguyễn Thành Phong, TS nhà thơ Phạm Quốc Ca… Và quan trọng nữa là cơ bản cũng lại phải “cấp” thầy mới đánh tiếng mời các diễn giả như thế về trường, về khoa giao lưu được thôi, chứ các sinh viên “chíp hôi” thì chưa đến lượt. Sự thân thiết, gần gũi và mối quan tâm thật sự của những người như thầy Vĩ đến sinh viên, tất nhiên rất cụ thể là những dịp được uống rượu, đọc thơ ở nhà thầy, gặp các anh chị cựu sinh viên…, nó giúp cho lớp “măng non” chúng tôi mạnh dạn, hồn nhiên hơn khi đến gặp, tiếp xúc với những bậc “cây đa, cây đề” khác.

2 Trong “vùng từ trường sáng tác” nho nhỏ mà những người như thầy Vĩ, thầy Đào Duy Hiệp, thầy Trần Ngọc Vương… và “đồng bọn” chúng tôi gieo cho nhau, chúng tôi háo hức viết lắm! Thầy Hiệp đem thơ siêu thực của Pháp đến đọc, mở ra một chân trời những hình ảnh và liên tưởng kỳ dị, khiến chúng tôi rất hứng thú. Thầy Vương nói về các nhà Nho ở trong thời kỳ hỗn loạn, nhiều xáo trộn dưới các triều đại phong kiến Lê, Nguyễn… hay trong những bước chuyển lịch sử thế kỷ 19-20 với những quan niệm và suy nghĩ khác thường của họ, gợi cho chúng tôi bao ước mơ phiêu lưu, lang bạt đời văn, nghề viết. Cô Thủy dạy văn học Nga về thời kỳ nở rộ của các tác giả sáng tác, phê bình, các trường phái hồi thế kỷ 19, tôi thấy “chóng cả mặt” vì sự lạ lùng, bề thế… Những câu chuyện sách vở cứ âm thầm ngấm vào, thúc giục thành thói quen viết lách. Có tối ở nhà học bài xong, ngồi gặm nhấm, ngẫm ngợi, lóe lên được một hình ảnh, một nội dung gì theo kiểu như cốt truyện chẳng hạn, là viết miệt mài, sửa, xóa, thay từ, đọc nhẩm lên, rồi hoặc thấy chưa yên tâm, hoặc mắt sáng lên về một hình ảnh hay diễn đạt nào đấy và gật gật gù gù tạm bằng lòng… Sáng hôm sau đến lớp ở trên khu nhà G, thể nào cũng phải gọi nhau ra một góc dưới tầng 1 thư viện hay khuôn viên khu nhà A ngay cổng trường, để đọc cho nhau nghe. Rồi lại bình tán chỗ này được, câu kia nên nghĩ thêm. Có những lúc tranh thủ giờ ra chơi trên lớp, lại sôi nổi góp ý, tranh luận. Thông thường có bốn “đứa”, cứ xoắn xuýt vào cùng nhau để đọc, để nghe: Trần Trọng Dương hiện ở Trường đại học Công nghiệp Hà Nội, Bùi Việt Phương công tác tại Hội văn học nghệ thuật Hòa Bình, đã sáp nhập vào

Phú Thọ, Nguyễn Quốc Khánh đang làm ở tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, thêm tôi nữa. Và còn các bạn Nguyễn Thu Hiền nay là Trưởng khoa Văn (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội) của chúng tôi, Vũ Khắc Sơn - Tổng Biên tập báo Bóng đá, Đỗ Văn Kế lâu nay kinh doanh trầm ở Hà Đông và du lịch hồ Đồng Mô, rồi Trần Khánh Hà nay ở Viện nghiên cứu châu Mỹ, Nguyễn Hoàng Anh dạy học ở Quốc Oai và một số bạn khác nữa…

Có hôm bàn bạc về một bài thơ lấy tứ từ chuyện tình Mỵ Châu - Trọng Thủy của Bùi Việt Phương. Đọc câu “Thành cổ mưa đã mấy thế kỷ rồi”, tôi mới viết chưa bao lâu, thấy cũng “ghê gớm, bề thế” đây! Hôm khác đọc bài lục bát mới của Quốc Khánh về Chí Phèo - Thị Nở, có những câu tôi cũng thích, thấy nó gợi được thân phận nhưng rất lãng mạn, “nên thơ”: “Bao năm sống kiếp bần hàn/Để đêm nay thử giàu sang một lần”, hoặc “Qua rồi giấc mộng ái ân/Ban mai chim hót đầy sân nắng vàng”. Một hôm, Trần Trọng Dương lại tặng cho tôi mấy câu nghe cũng “vào tai”: “Sương sa lá lổ lạnh lùng/Trăng chênh vàng vọt cho lòng giá băng/Một mình lặng ngắm cái trăng/Tình ta em hỡi đã bằng đêm nay”. Tôi bỗng nhớ những lần chiều về lượn vào khu ký túc xá Mễ Trì ngồi ghế đá hý hoáy viết vì thích khuôn viên nhiều cây to rợp bóng. Nhìn thấy thầy Vĩ từ xa, tôi đón đọc thầy nghe ngay ở quán nước ký túc bài mới hoàn thành hôm trước tự thấy ưng ý mà sau mới nhận ra có chỗ lặp vần: “Thế mà em chẳng nhìn ta/Chỉ nghiêng nắng khẽ lọt qua dậu mùng/Thế mà em cứ ngượng ngùng/Bát canh hơi đậm để chùng lối đi/Thế mà chẳng chịu nói gì/Trà điều gửi lại xuân thì thoáng xưa”.

3 Sân trường Nhân văn, không gian Mễ Trì rợp bóng xà cừ và hội trường cũ nhưng bề thế với sân khấu to rộng cùng những hàng ghế chạy dài tít về xa, con đường từ Hà Đông đến trường của tôi, những chặng đường từ cổng trường đến nhà bạn bè cùng lớp Văn K43 qua Đại Kim về Thanh Liệt, theo Láng lên Xuân Thủy xuống tận Chèm, rồi men Nguyễn Khang theo sông Tô Lịch, hay vào làng Phùng Khoang, làng Mễ Trì, làng Quan Nhân, sang khu tập thể Nghĩa Tân, phố Kim Mã Thượng…, và những bậc cầu thang lên những căn phòng ký túc nữa, những con đường ấy tỏa ra, gom về bao bước chân thanh xuân hồn hậu, trở thành không gian rong ruổi sáng tác của chúng tôi. Cũng không nghĩ đến và hẳn là chưa đủ sức thành một nhóm văn bút cụ thể, nhưng không hệ trọng chuyện ấy, điều nghĩ lại để sướng vui là đã luôn có một thói quen suy nghĩ, một hăm hở viết, một không khí đọc và góp ý cho nhau của mấy cô cậu trẻ trung, đầy tự nhiên, hào hứng và chân thành đến hết mình.

Những câu thơ, những bài giảng của các thầy cô, hắt lên ánh sáng lấp lánh của bao nhiêu nỗi buồn khổ, thiết tha và cao cả của nhân vật trong các câu chuyện. Đằng sau đó là bóng dáng những đời viết hy sinh, những người viết kỳ vĩ đầy mê say, đầy dằn vặt. Vẻ đẹp văn chương qua lời thầy cô dẫn đường, thắp lên ngọn đèn rọi về phía trước, đã giúp chúng tôi viết, nhắc tôi còn đang đón những rung cảm của đời sống đến hôm nay.

Có thể bạn quan tâm

Bộ tác phẩm “Nước non vạn dặm” của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ. Ảnh tư liệu

Hai con đường nghệ thuật cùng đi tới hình tượng Hồ Chí Minh

Viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là thử thách lớn với người cầm bút. Hai tiểu thuyết “Búp sen xanh” (NXB Kim Đồng, tái bản nhiều lần) của nhà văn Sơn Tùng và “Nợ nước non” (NXB Văn học, 2022) - tập 1 trong bộ tiểu thuyết “Nước non vạn dặm” của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ có thể xem là hai thành tựu nổi bật của nghiệp văn mỗi tác giả. Ra đời ở hai thời điểm khác nhau, mang dấu ấn phong cách của hai thế hệ nhà văn khác nhau, nhưng cả hai đều gặp nhau ở một điểm cốt lõi: Khắc họa Hồ Chí Minh trước khi Người trở thành vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc…

Hình ảnh tại sự kiện Vietnam GameVerse 2026.

Biến game thành nguồn lực tăng trưởng

Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh và động lực tăng trưởng kinh tế. Game Việt được kỳ vọng góp phần tạo sự phát triển bứt phá cho công nghiệp văn hóa.

Sống lại cảm xúc đẹp về người thầy

Sống lại cảm xúc đẹp về người thầy

Nhà văn Nguyễn Thị Thiện là nhà giáo, cả đời gắn bó với nghề dạy học, dù đã hưu trí nhưng vẫn đau đáu nghĩ về mái trường, đồng nghiệp và những thế hệ học trò. Từ tình yêu ấy, chị đã tìm từ nhiều nguồn và viết cảm nhận những tác phẩm thơ ca tâm đắc về thầy cô, mái trường trong “Con đò thời gian”, NXB Tri thức ấn hành tháng 8/2026.

Cựu sinh viên khóa 43 bên các thầy cô trong ngày vui.

Giữ chất Văn

Như nhiều lĩnh vực-đơn vị đào tạo khác thường hình thành nên tính chất nghề nghiệp của những người theo học, nhưng thêm đặc thù gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần, năng lực cảm thụ và ý thức tôn vinh cái đẹp, mà cái nôi Văn khoa Tổng hợp xưa, đã được cho là dần bồi đắp nên một chất Văn trong lớp lớp những con người từ nơi này lớn lên.

Tranh số 12, vẽ 2025.

Chơi cùng “Chuyện của những giấc mơ”

Trong một loạt những sự kiện văn hóa trong nhiều lĩnh vực mang tính liên hoan cộng đồng cùng lúc đang diễn ra ở Thủ đô, chiều thứ bảy 14/11 vừa qua, triển lãm mỹ thuật với “Chuyện của những giấc mơ” đã khai mạc tại Art30 Gallery (30 Quang Trung, phường Cửa Nam, Hà Nội).

Giữ truyền thống cho tương lai

Giữ truyền thống cho tương lai

Trong “Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026”, có sự kiện "Con đường sơn mài Việt - Nhật" diễn ra tại 47 Hàng Dầu, Hoàn Kiếm.

Du khách quốc tế trải nghiệm in mộc bản tại triển lãm.

Danh nho - Tổ nghề, cuộc tôn vinh“hai trong một”

Giá trị của người hiền tài không chỉ được ghi dấu trên những tấm bia đá, mà còn hiện diện trong những nghề truyền thống nuôi sống bao thế hệ. Triển lãm “Tổ nghề và danh nho nước Việt” mở ra góc nhìn mới về di sản khoa bảng, nơi tri thức gắn liền với lao động, sáng tạo và đời sống nhân dân.

Xiếc Việt tìm người xem trong thời đại số

Xiếc Việt tìm người xem trong thời đại số

Những năm gần đây, nghệ thuật xiếc Việt Nam đứng trước câu hỏi “Đổi mới thế nào để tiếp cận nhiều khán giả hơn?”. Về vấn đề này, ông Phùng Đắc Nhẫn (trong ảnh), Phó Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã chia sẻ những cơ hội, thách thức và định hướng phát triển xiếc trong thời gian tới.

“Mày chơi với anh một vụ không?”

Thi thoảng, anh Tùng gọi tôi: “Mày chơi với anh một vụ không?”. “Chơi” là làm chung một dự án về di sản. Tôi đến, nghe anh giãi bày những ý tưởng, anh thường kèm câu “các cụ nhà mình oách đấy chứ”. Theo con mắt thị trường của tôi, ý tưởng của anh thường như hái sao trên trời, chín phần khó, may ra một phần ăn. Tôi động viên rồi không tham gia. Anh vẫn làm. Bữa sau, anh lại gọi.

"Phố số 11", màu trên giấy, 2026.

Bởi một Hà Nội đẹp xưa đang dần mất...

Cuộc trưng bày cá nhân “Mơ mơ” của họa sĩ Nguyễn Minh, giới thiệu 50 tác phẩm, khai mạc ngày 16/11 tại Huyen Art House, Thành phố Hồ Chí Minh. Đằng sau cái tên nghe có vẻ mơ hồ ấy là nỗi bận lòng của người nghệ sĩ trước một Hà Nội của những vẻ đẹp xưa cũ đang dần mất. Sự kiện này cũng cho thấy những tìm tòi đáng chú ý của anh trong cách tổ chức hình khối, không gian và màu sắc.

Hàng dài khán giả thủ đô mua vé "Nhập cung". Ảnh đơn vị cung cấp

“Nhập cung” để hiểu hơn sân khấu

Trong bối cảnh sân khấu đương đại ngày càng đề cao tính tương tác, các bạn trẻ Phòng Tổ chức biểu diễn và Truyền thông của rạp Hồng Hà (Nhà hát sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam) đã sáng tạo ra “Nhập cung”, đem tới cho khán giả một trải nghiệm nhập vai mới mẻ, đồng thời mở ra không gian mới cho các nhà sáng tạo trẻ.

Họa sĩ Phạm Khắc Quang bên một số tác phẩm của mình.

Tự “khai quật” tâm tư để tìm ra “Loài khác”

Họa sĩ Phạm Khắc Quang nổi tiếng cả trong và ngoài nước về ngành đồ họa sau triển lãm cá nhân đầu tiên tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mang tên “Kịch bản đương đại” (triển lãm 2011, và phần sắp đặt đồ họa khắc gỗ mang tên “Thở” trong đó được mời sang trưng bày tại Đan Mạch năm 2013). Từ ngày 14/11 đến 15/12, anh sẽ cho ra mắt triển lãm "Loài khác" tại Long Biên Art Space (tòa Mipec Long Biên, Hà Nội). Anh chia sẻ với Thời Nay.

Hai cuốn tiểu thuyết mới nhất của nhà văn Đặng Thiều Quang.

Viết văn không có chỗ cho sự may mắn và dễ dãi

Với nhiều tác phẩm văn học “Hoen gỉ”, “Chờ tuyết rơi”, “Tôi & D’ Artagnan”, “Đảo cát trắng”, “Bóng giai nhân”, “Săn cá thần”… được công chúng ưa thích, gần đây là buổi ra mắt tiểu thuyết “Kiếp cầm ca”, “Kẻ mất trí”, nhà văn Đặng Thiều Quang từng tiên phong cổ vũ văn học mạng, và sau đó trở về tiếp tục với việc ra mắt loạt sách in.

"Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số"

"Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số"

Chiều 4/11, tại Hà Nội, Alpha Books phối hợp cùng Trường đại học CMC và Đại sứ quán Israel tại Việt Nam tổ chức tọa đàm “Xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số” và ra mắt sách Bí mật cường quốc an ninh mạng.

Lớn lên cùng những bến sông

Lớn lên cùng những bến sông

Những chiếc ghe chở đoàn hội chợ Hương Tràm ghé bến, mang theo ánh đèn, tiếng hát và niềm háo hức cho một xóm nhỏ. Từ cuộc gặp ấy, “Nhái Bầu vừa trôi, vừa lớn” của Nguyễn Chí Ngoan (NXB Kim Đồng, 2026) mở ra hành trình qua miền sông nước Nam Bộ. Theo chân những nhân vật bé nhỏ, bạn đọc đi qua nhiều bến bờ, để nhận ra sự trưởng thành từ những điều tưởng rất bình thường, giản dị.

Lớp học tại nhà cô Hạnh thu hút nhiều em nhỏ đến với tiếng đàn, câu hát quê hương.

Giữ hồn Then qua lời hát, tiếng đàn

Tiếng đàn Tính ngân lên trong căn nhà sàn ở thôn Tân Lập, xã Tân Trào. Cô Triệu Thị Lam Hạnh, Chủ nhiệm CLB Hát Then, đàn Tính xã Tân Trào, gảy từng nhịp, hát chậm một câu Then để học sinh nghe rồi hát theo: “Ới la, quá khứn tạo bứa phung, tốc thâng tua bứa bái…”.

Liên hoan, sáng tạo và vươn tầm

Liên hoan, sáng tạo và vươn tầm

Trong một loạt liên hoan và cuộc thi âm nhạc trên cả nước cuối tuần qua, thì những tiếng âm vang “lớn nhất” ngoài không gian là “Chương trình nghệ thuật đêm hội cồng chiêng quốc tế” tối thứ 7 (7/11) tại Quảng trường Đại Đoàn Kết (xã Biển Hồ, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai).

Tác phẩm “Tourism-ism”, 2021, của họa sĩ Quách Bắc.

Xa hơn đường chân trời

Sử dụng một phần kỹ thuật cắt dán (collage) kết hợp ngôn ngữ hội họa biểu hình, cách sắp xếp bảng màu cho nền tranh để có thể chứa đựng nhiều ẩn dụ, nhiều bức tranh trong triển lãm hội họa cá nhân của họa sĩ Quách Bắc mở ra không gian đa chiều của những suy tư về mối quan hệ giữa con người với con người và với nơi chốn.

Một hoạt động văn hóa tại không gian phố đi bộ Hồ Gươm. Ảnh: KHIẾU MINH

Không gian văn hóa nào đủ gắn kết cộng đồng?

Đã xuất hiện nguy cơ thương mại hóa quá mức không gian công cộng, không gian văn hóa. Các hoạt động dịch vụ có thể giúp không gian sôi động, có nguồn thu để duy trì hoạt động, nhưng không được lấn át chức năng công cộng hoặc làm cho người thu nhập thấp cảm thấy họ không còn chỗ trong chính không gian chung của mình. Một công viên, một trung tâm văn hóa chỉ thật sự phục vụ xã hội khi mọi người có thể tiếp cận và sử dụng hợp lý mà không bị phân biệt bởi khả năng chi trả.