Địa chỉ văn hóa tín ngưỡng đặc biệt
Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam, Bình Đà là vùng đất còn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa Đông Sơn của cư dân Việt cổ. Lễ hội Bình Đà là một lễ hội truyền thống có giá trị lịch sử sâu sắc với nhiều hình thức sinh hoạt tín ngưỡng độc đáo, khác lạ như lệ cúng bò, lễ rước và thả bánh thánh; lễ tế trào bằng hình thức mật cúng.…
Lễ hội Bình Đà vẫn được tổ chức hằng năm ở khu vực đền thờ Thánh tổ Lạc Long Quân và đình thờ Linh Lang Đại vương (thuộc xã Bình Minh, huyện Thanh Oai, Hà Nội) nhằm tưởng nhớ công lao của tiền nhân và giáo dục truyền thống lịch sử, “uống nước nhớ nguồn” cho cộng đồng.
Quần thể di tích Bình Đà nằm ở vùng đất cổ Bảo Đà xưa, nay là xã Bình Minh, thành phố Hà Nội. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nơi đây không chỉ là một trong những địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng đặc biệt gắn với truyền thuyết về Quốc Tổ của dân tộc Việt Nam, lưu giữ những dấu tích quý giá của văn hóa Việt cổ mà còn là trung tâm của Lễ hội Bình Đà, lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân.
Quần thể di tích gồm Đình (Đền) Nội Bình Đà, gắn liền với truyền thuyết về Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, nở thành 100 người con. Sau khi 50 người con theo mẹ lên núi, 50 người theo cha xuống biển, khi đến vùng đất Bảo Đà, nhận thấy thế đất đẹp với địa thế "lục long chiêu hội, lưỡng phương giao phi", sông nước uốn quanh, gò đồi mang dáng rồng chầu, hổ phục, Lạc Long Quân đã chọn nơi đây làm điểm dừng chân dựng nghiệp. Đức Quốc Tổ đã dạy dân trồng lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải, lấn biển khai hoang, làm nhà, diệt trừ thú dữ, mở mang bờ cõi. Nhờ đó, vùng đất Cổ Nội nhanh chóng trở nên trù phú, thu hút cư dân khắp nơi về sinh cơ lập nghiệp, hình thành nên những làng xóm đầu tiên của vùng châu thổ sông Hồng.
Sau khi Quốc Tổ hóa về trời, nhân dân địa phương đã an táng ngài tại gò Tam Thai (Ba Gò) thuộc đất Bảo Đà. Để tưởng nhớ công đức của vị thủy tổ, người dân lập Đình (Đền) Nội Bình Đà làm nơi thờ phụng, tôn vinh với bức đại tự trang trọng "Vi Bách Việt tổ" – Khẳng định ý nghĩa thiêng liêng: Quốc Tổ của muôn dân Bách Việt.
Hiện tại, di tích còn bảo tồn 16 đạo sắc phong suy tôn Lạc Long Quân là "Khai quốc thần", một phần hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Đây là những tư liệu quý khẳng định vị thế đặc biệt của Bình Đà trong hệ thống tín ngưỡng thờ Quốc Tổ của người Việt.
Bên cạnh giá trị lịch sử, Đình (Đền) Nội Bình Đà còn lưu giữ nhiều cổ vật quý hiếm. Nổi bật là bức phù điêu gỗ sơn son thếp vàng có niên đại gần một thiên niên kỷ, được chạm khắc tinh xảo và còn bảo tồn khá nguyên vẹn. Bức phù điêu khắc họa hình tượng Quốc Tổ Lạc Long Quân đội mũ bình thiên, mặc áo hoàng bào, cùng các lạc hầu, lạc tướng của triều đình Lạc Việt tham dự hội đua thuyền trên dòng Đỗ Động Giang. Đây là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, phản ánh đời sống văn hóa-tín ngưỡng của cư dân Việt cổ.
Bức phù điêu đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015.
Di tích Đình (Đền) Nội Bình Đà đã được Nhà nước xếp hạng Di tích cấp quốc gia năm 1985 và tiếp tục được công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa quốc gia năm 1991.
Gắn liền với quần thể là Lễ hội Bình Đà, được tổ chức từ ngày 26/2 đến ngày 6/3 âm lịch hằng năm. Trong đó, ngày 26/2 âm lịch là ngày giỗ Đức Linh Lang Đại Vương, còn ngày 6/3 âm lịch là ngày giỗ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân, cũng là ngày chính hội.
Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Bình Minh Nguyễn Khánh Bình cho biết, Lễ hội Bình Đà có lịch sử lâu đời, được đánh giá là một trong những lễ hội lớn của khu vực và cả nước, với hệ thống nghi lễ trang nghiêm, cổ kính được bảo tồn qua nhiều thế hệ.
Lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, gắn với tín ngưỡng thờ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân - người được tôn vinh là “Tổ dân bách Việt”, có công dựng nước, mở mang bờ cõi, đặt nền móng cho sự hình thành dân tộc Việt Nam.
Các nghi thức rước, tế, dâng hương cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian truyền thống được thực hành theo những quy chuẩn chặt chẽ đã tồn tại hàng nghìn năm. Đây không chỉ là dịp để người dân địa phương tri ân công đức tổ tiên mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi kết tinh đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam.
Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, có thời điểm bị gián đoạn do chiến tranh, song đến nay, lễ hội vẫn được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ với các nghi thức truyền thống nghiêm cẩn.
Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, gắn liền với di tích đình Nội, ngày 1/4/2014, Lễ hội Bình Đà đã trở thành lễ hội đầu tiên của Hà Nội được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Những giá trị đặc sắc cần lan tỏa và phát huy
Ông Nguyễn Hữu Minh, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Bình Minh, một nhà nghiên cứu lâu năm về đền Lạc Long Quân và Quốc mẫu Âu Cơ cho biết, theo các cụ kể lại, trước năm 1949, ở Đền Hùng trước khi lễ hội diễn ra, thường có một đoàn các cụ được cử về Bình Đà xin rút chân hương ở Đền Nội Bình Đà mang lên Phú Thọ. Vì thế, Lễ hội Bình Đà cũng mang ý nghĩa đặc biệt trong tín ngưỡng thờ Quốc Tổ.
Khẳng định các giá trị đặc sắc của di sản vùng đất Bình Đà, nguyên Viện trưởng Viện Sử học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Quang Hải cho rằng, Lễ hội Bình Đà được tổ chức tại chính nơi Lạc Long Quân sau khi chia tay với Quốc Mẫu Âu Cơ, đã cùng 50 người con xuôi đường ra Nam Hải. Lễ hội lại gắn bó với những di tích lịch sử có giá trị đặc biệt về văn hóa, tín ngưỡng. “Vấn đề là làm sao trên cơ sở những nền tảng như vậy, phối hợp cùng du lịch và báo chí truyền thông lan tỏa, phát huy giá trị của di sản hơn nữa", Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Quang Hải nói.
Tiến sĩ Hà Văn Siêu - Phó Cục trưởng Cục Du lịch quốc gia Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết nối cội nguồn qua các điểm đến di sản. Ông cho rằng các hành trình du lịch tâm linh không chỉ là tham quan mà còn là sự trở về với bản sắc dân tộc. Theo ông Hà Văn Siêu, các điểm đến văn hóa tâm linh như vậy đang ngày càng thu hút đông đảo du khách trong nước, kiều bào và bạn bè quốc tế. Đây không chỉ là hành trình du lịch mà còn là hành trình trở về với lịch sử, với bản sắc dân tộc.
"Việc phát huy giá trị các di sản văn hóa, đặc biệt là những địa danh gắn với cội nguồn dân tộc, sẽ góp phần thực hiện hiệu quả tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững", Tiến sĩ Hà Văn Siêu khẳng định.
