Khai thác nước sông Đà làm sạch, xanh hơn cho Hà Nội

Thực trạng và cơ hội có sẵn

Từ năm 2004 đến nay, mực nước sông Hồng bị hạ thấp nên không có nước chảy vào các sông nội địa, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các ngành kinh tế khác. Sông không có dòng chảy thường xuyên, nước tù đọng, mầu đen ngòm, đặc quánh, bốc lên mùi hôi thối nồng nặc khó chịu, gây ô nhiễm môi trường, làm ô nhiễm cả nguồn nước ngầm trong khu vực.

Trong khi đó, nhiều người dân vẫn phải dùng nguồn nước bẩn này để tưới cho lúa, rau màu, cây trồng và đưa vào ao hồ để nuôi trồng thủy sản, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng nông sản, thực phẩm và sức khỏe đời sống nhân dân. Đến nay mức độ ô nhiễm ngày càng trầm trọng, gây bức xúc cho nhân dân hai bên bờ sông.

*

Hà Nội có địa hình dốc từ Ba Vì về hồ Tây nên rất thuận cho dòng chảy. Ngay ở chân núi Ba Vì có sông Đà, dòng chảy từ phía nam lên phía bắc, hợp lưu với sông Hồng tại xã Phong Vân, huyện Ba Vì. Sông Đà có cao trình mức nước cao hơn rất nhiều so với sông Hồng và đóng góp hơn 40% lưu lượng dòng chảy trên sông Hồng. Dòng chảy trên sông Đà đoạn này là nước xả của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình nên luôn tồn tại.

Cống Thuần Mỹ ở xã Thuần Mỹ (Ba Vì) lấy nước vào sông Tích, nằm trên bờ hữu sông Đà. Cống có 3 cửa, mỗi cửa rộng 6,0 m và có 2 tầng lấy nước, tầng dưới cao trình đáy +5,5 m và tầng trên cao trình đáy +10,0 m. Với cao trình đáy cống thiết kế lấy nước như trên thì mực nước sông Đà trước cống dao động từ +9,0 m đến +12,0 m và lấy qua cống khoảng 100 m3/s. Như vậy nước vào sông Tích về đến thị xã Sơn Tây có dòng chảy hở tự do không áp nên tổn thất ít, sẽ có thể sử dụng cống điều tiết để điều chỉnh mực nước ở Sơn Tây khoảng +10,0 m.

Tại cống điều tiết Sơn Tây, chuyển 40 m3/s theo sông Tích về sông Bùi. Còn 60 m3/s sẽ theo đường trục quy hoạch Tây Thăng Long về đến sông Đáy xả 30 m3/s; về đến sông Nhuệ xả 25 m3/s; còn lại 5 m3/s về sông Tô Lịch và hồ Tây.

Thực tế cho thấy, từ cống Thuần Mỹ về đến Sơn Tây là dòng sông Tích dài 37 km đã có sẵn. Từ Sơn Tây về đến vành đai 4 của Hà Nội dài khoảng 20 km, vẫn là đất nông nghiệp, đã được cắm mốc chỉ giới. Đoạn này làm kênh hở, dưới là kênh dẫn nước, trên là đường giao thông. Đoạn từ đường vành đai 4 đến đường Võ Chí Công (quận Tây Hồ) ra sông Tô Lịch dài khoảng 10 km. Đoạn này lưu lượng nhỏ, nên làm kênh hộp hoặc xi-phông đi ngầm dưới vỉa đường.

Theo yêu cầu, mực nước thiết kế tại sông Đáy +5,4 m; sông Nhuệ +3,7 m, sông Tô Lịch khoảng +4,5 m. Trong khi đó, theo tuyến chuyển nước từ sông Đà vào sông Tích về đến Sơn Tây là +10,0 m; về đến sông Đáy khoảng +8,5 m; còn lại khoảng 10 km về sông Nhuệ và sông Tô Lịch có độ chênh mực nước từ 4 m đến 5,0 m là hoàn toàn tự chảy được.

Tuy nhiên do mấy năm gần đây, việc khai thác cát và biến động của dòng chảy đã hạ thấp cao trình đáy sông Đà. Kết hợp với sự biến động của thời tiết không theo quy luật nên đã làm giảm rất thấp cao trình mực nước sông Đà trước cống Thuần Mỹ, không lấy được nước vào sông Tích. Vì vậy, cần làm đập dâng trên sông Đà sau cống Thuần Mỹ nhằm sử dụng đa mục tiêu để trả lại cao trình đáy sông Đà và mực nước theo thiết kế của cống Thuần Mỹ.

Dự kiến lấy vào cống Thuần Mỹ khoảng 100 m3/s; từ đó cấp cho sông Tích 40 m3/s, sông Đáy 30 m3/s, sông Nhuệ 25 m3/s, sông Tô Lịch và hồ Tây 5,0 m3/s. Tổng lưu lượng bằng 60% của 3 con sông đã được cấp phép (sông Tích 60 m3/s, sông Đáy 36,0 m3/s, sông Nhuệ 70 m3/s), nên sẽ không làm thiếu hụt nguồn nước vùng hạ lưu do làm đập dâng.

Nhiều lợi ích nhìn thấy trước

Những ưu điểm của giải pháp trên có thể được nhận ra như sau:

Về tuyến công trình, theo dòng sông Tích hiện tại và kết hợp với tuyến đường giao thông theo quy hoạch, nguồn nước và công trình sẽ được sử dụng đa mục tiêu, không phải tái định cư, chi phí giải phóng mặt thấp, mặt bằng thi công thuận lợi.

Hệ thống thủy lợi đã có sẽ tiếp tục được sử dụng để chủ động trong công tác phòng chống lũ lụt nội đồng. Mùa khô, có thể lấy nước sông Đà qua cống Thuần Mỹ để điều tiết cho sông Tích, sông Đáy, sông Nhuệ và sông Tô Lịch. Mùa mưa, có thể đóng cống Thuần Mỹ để không xảy ra ngập lụt trong đồng phía hạ lưu. Khi mực nước sông Hồng tại Cẩm Đình (huyện Phúc Thọ) là (+5,40 m), mở cống Cẩm Đình đưa nước vào sông Đáy; khi mực nước sông Hồng tại Liên Mạc (quận Bắc Từ Liêm) là (+3,70m), sẽ mở cống Liên Mạc đưa nước vào sông Nhuệ theo quy trình vận hành được duyệt. Như vậy sông Đáy và sông Nhuệ sẽ thường xuyên có dòng chảy tự nhiên, ngành nông nghiệp và các địa phương sẽ chủ động nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp và các ngành kinh tế khác, góp phần quan trọng vào cải tạo môi trường.

Chất lượng nước sông Đà sẽ luôn trong sạch, vì bùn cát và tạp chất đã được lắng đọng qua 3 hồ thủy điện trên sông Đà (Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu) và các hồ thủy điện trên sông nhánh (Huội Quảng, Bản Chát, Nậm Chiến, Nậm Na...). Nước cũng đủ tiêu chuẩn cung cấp cho nông nghiệp sản xuất theo mô hình công nghệ cao, trồng rau sạch, nuôi trồng thủy sản bảo đảm chất lượng. Từ nguồn này, có thể cấp nước thô cho sinh hoạt dân sinh, cấp bổ sung vào hồ Tây không phải qua xử lý mà không ảnh hưởng đến việc bảo tồn thủy sinh vật sống trong hồ.

Nhờ tuyến chuyển nước đi qua đầu các trục sông và hệ thống tưới nên rất thuận về cao độ cột nước để hoàn toàn tự chảy, đồng thời luôn chủ động được thời vụ. Khi cần tưới phục vụ sản xuất nông nghiệp thì vận hành các cửa điều tiết đưa nước về hệ thống kênh tưới. Tùy theo thực tế, có thể sử dụng phương án cấp luân phiên để dâng cao đầu nước trên từng hệ thống tưới. Như thế sẽ tiết kiệm được tiền điện, sản xuất đúng thời vụ, nâng cao năng suất cây trồng.

Tuyến kênh này cũng là nguồn cấp nước thô cho Nhà máy nước sạch Đan Phượng tại huyện Đan Phượng, nâng công suất để giảm dần khai thác nước ngầm trên địa bàn thành phố. Đồng thời cấp cho các ngành kinh tế khác và cấp cho hai đô thị sinh thái Phúc Thọ, Quốc Oai tạo cảnh quan, cây xanh, mặt nước.

Khai thác nguồn nước sông Đà theo hệ thống dòng chảy có độ dốc tự nhiên sẽ giúp bổ sung nước cho 120 ao, hồ nội thành bằng hệ thống đường ống nằm dưới vỉa hè của đường giao thông đô thị. Mặt nước hồ vừa là điều hòa không khí vừa tạo cảnh quan thoáng mát cho khu vực chung quanh. Nước sạch thấm dưới đáy trong các ao hồ sẽ bổ sung nâng cao trình nước ngầm, hạn chế lún sụt trên mặt đất.

Sông Tích và kênh dẫn từ đường vành đai 4 dài khoảng 60 km có dòng nước trong sạch, mực nước ổn định. Đây sẽ là tuyến du lịch đường thủy nội địa, tạo phong cảnh trên bến dưới thuyền, sẽ là điểm nhấn, hấp dẫn khách du lịch đến với Thủ đô Hà Nội.

Việc hồi sinh các dòng sông của Thủ đô Hà Nội cần được ưu tiên đầu tư. Với các giải pháp trên, dự án chỉ đầu tư một lần, chi phí không cao nhưng mang lại hiệu quả rất lớn cả về kinh tế và môi trường làm cho Thủ đô Hà Nội trở nên xanh, sạch, đẹp bền vững xứng tầm với Thủ đô của các nước tiên tiến trên thế giới.