Sự trở lại của IAEA
Trả lời hãng tin RIA Novosti của Nga, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết, cơ quan này hiện chỉ có thể tiến hành thanh sát tại các cơ sở hạt nhân không bị ảnh hưởng bởi các diễn biến căng thẳng trước đó. Đây là những cơ sở được nhất trí thanh sát từ trước, nhưng việc tiếp cận vẫn còn hạn chế và chưa bao gồm một số cơ sở hạt nhân quan trọng. Người đứng đầu IAEA đề cập ba cơ sở hạt nhân khác có tầm quan trọng hơn do vẫn lưu giữ lượng lớn vật liệu và thiết bị hạt nhân, đồng thời cho rằng, IAEA cần sớm được tiếp cận các cơ sở này.
Ông Grossi nhấn mạnh việc khôi phục đầy đủ quyền tiếp cận là vấn đề then chốt hiện nay, cho biết cơ quan này đang duy trì đối thoại với phía Iran. Tuy nhiên, theo Tổng Giám đốc IAEA, mức độ hợp tác hiện vẫn còn hạn chế. IAEA lâu nay nêu rõ kế hoạch kiểm tra kho urani làm giàu của Iran, gồm cả vật liệu gần đạt cấp độ vũ khí, đã quá hạn từ lâu và vấn đề này cần được giải quyết một cách cấp bách.
Iran hiện vẫn chưa cho phép các thanh sát viên của IAEA tiếp cận các địa điểm hạt nhân vốn hứng chịu cuộc oanh kích do Israel và Mỹ tiến hành hồi tháng 6/2025, trong đó có ba cơ sở làm giàu urani đang hoạt động. Sau diễn biến căng thẳng này, Tehran thu hẹp hợp tác với IAEA và ban hành quy định yêu cầu mọi đề nghị của IAEA về hoạt động thanh sát toàn diện phải được Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran phê chuẩn.
Phía Iran khẳng định, không chấm dứt hoàn toàn hợp tác với IAEA, nhưng nêu rõ mọi hoạt động hợp tác trong thời gian tới sẽ được xem xét trên cơ sở lợi ích an ninh quốc gia. Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi giải thích thêm rằng, quan hệ giữa Iran và IAEA hiện được điều phối thông qua Hội đồng An ninh quốc gia tối cao và Tehran sẽ đánh giá riêng rẽ từng yêu cầu thanh sát của cơ quan này.
Coi trọng kênh ngoại giao
Phát biểu ý kiến tại cuộc họp báo thường kỳ, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố, Tehran vẫn luôn coi ngoại giao là một kênh quan trọng trong việc xử lý các vấn đề liên quan chương trình hạt nhân, đồng thời khẳng định, Iran sẵn sàng sử dụng con đường ngoại giao khi điều kiện cho phép. Người phát ngôn Baghaei cho rằng, Iran đã thể hiện năng lực của mình trên nhiều lĩnh vực, trong đó có ngoại giao, nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia.
Theo ông Baghaei, Tehran sẽ tiếp tục theo đuổi các biện pháp ngoại giao trong những thời điểm và điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho rằng, trong quá trình trao đổi về vấn đề hạt nhân, Tehran đang phải làm việc với một số bên chưa thể hiện sự coi trọng đầy đủ đối với đối thoại và đàm phán. Trong bối cảnh đó, Iran khẳng định vẫn duy trì sự sẵn sàng cần thiết để ứng phó các tình huống bất ngờ có thể phát sinh.
Liên quan tiến trình đàm phán hạt nhân, Iran và Mỹ trước đó đã tiến hành năm vòng đàm phán gián tiếp, dưới sự trung gian hòa giải của Oman và dự kiến tổ chức vòng thứ sáu. Tuy nhiên, điều đáng tiếc là các cuộc đàm phán này bị gián đoạn sau khi xảy ra các diễn biến quân sự nghiêm trọng hồi tháng 6 vừa qua, khi Mỹ và Israel không kích các cơ sở hạt nhân tại Iran. Sau đó, Tehran đã đình chỉ hợp tác với IAEA theo một đạo luật của Quốc hội, với lý do bày tỏ quan ngại về an toàn đối với các cơ sở hạt nhân và đội ngũ khoa học của Nhà nước Hồi giáo.
Về phần mình, IAEA tiếp tục kêu gọi Iran cho phép nối lại các hoạt động thanh sát các cơ sở hạt nhân. Đáp lại, Người phát ngôn Baghaei khẳng định, Iran vẫn là thành viên của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), đã thực hiện các cam kết theo thỏa thuận bảo đảm với IAEA và nhận thức đầy đủ các nghĩa vụ của mình, đồng thời đề nghị cơ quan này thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ mang tính kỹ thuật.
Trước đó, Bộ trưởng Ngoại giao Araghchi tuyên bố Thỏa thuận Cairo giữa Iran và IAEA về việc thanh tra các cơ sở hạt nhân của nước này đã chấm dứt hiệu lực sau khi IAEA thông qua một nghị quyết yêu cầu Tehran báo cáo tình trạng trữ lượng urani của mình. Ông Araghchi tuyên bố nghị quyết do Mỹ và Nhóm E3, gồm ba nước châu Âu là Anh, Pháp và Đức, đề xuất là không chính đáng, làm suy yếu tính độc lập của IAEA, gây gián đoạn hợp tác giữa Iran và cơ quan này. Người đứng đầu ngành ngoại giao Iran cho biết, Tehran đã chính thức gửi thư tới Tổng Giám đốc IAEA để thông báo rằng, Thỏa thuận Cairo, ký kết hồi tháng 9, chấm dứt và không còn hiệu lực.
