Lâm Đồng hiện có 957 công trình thủy lợi, gồm hồ chứa, đập dâng, cống dâng, trạm bơm, đập tạm và kênh tiêu. Tổng chiều dài hệ thống kênh mương lên tới khoảng 3.632km, trong đó gần 1.940km đã được kiên cố hóa, đạt 53%.
Riêng 526 hồ chứa có tổng dung tích thiết kế khoảng 859 triệu m3 nước. Đây là nguồn lực lớn phục vụ sản xuất nông nghiệp, dân sinh và phát triển kinh tế. Thế nhưng, đến nay mới chỉ có 7 hồ chứa được giao đất, 2 hồ được cho thuê đất và chưa có công trình nào được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Hồ chứa nước Đắk Rồ (ở phía tây tỉnh Lâm Đồng) có dung tích thiết kế khoảng 12 triệu m3, công trình có nhiệm vụ cung cấp nước tưới cho khoảng 700ha cây trồng tại các xã khu vực Krông Nô và Nam Đà. Hồ đã hoàn thành giai đoạn 1 từ năm 2011 và được giao cho Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Đắk Nông quản lý, vận hành từ năm 2013. Chỉ giới phạm vi bảo vệ công trình cũng đã được xác định bằng hệ thống cọc mốc.
Tuy nhiên, đến nay đã gần 14 năm đưa vào vận hành, đất phục vụ công trình vẫn chưa được thực hiện đầy đủ thủ tục giao hoặc cho thuê, đồng thời chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Tình trạng tương tự diễn ra tại hồ chứa nước Nam Xuân. Công trình được đầu tư trên diện tích hơn 95ha, tại địa bàn các xã Đắk Sắk và Krông Nô, có sức chứa khoảng 9,3 triệu m3 nước, tổng vốn đầu tư 345 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương và địa phương. Hồ chứa không chỉ cung cấp nước tưới ổn định cho khoảng 1.700ha đất sản xuất, hồ còn góp phần bảo đảm nước sinh hoạt cho khoảng 3.000 hộ dân trong khu vực.
Công trình hoàn thành được giao cho Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Đắk Nông quản lý. Dù đã được cắm mốc chỉ giới, nhưng đến nay hồ vẫn chưa được giao đất, cho thuê đất và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định.
Đáng chú ý, câu chuyện hồ sơ pháp lý của các công trình thủy lợi không nằm ở một vài công trình riêng lẻ. Theo thống kê, riêng khu vực phía tây Lâm Đồng có khoảng 279 công trình thủy lợi, trong đó có 256 hồ chứa, đập thủy lợi. Phần lớn được giao cho đơn vị chuyên trách quản lý, vận hành; một số công trình do chính quyền cấp xã quản lý. Qua rà soát, phần lớn vẫn chưa hoàn tất các thủ tục về đất đai…
Một trong những biện pháp trực tiếp để xác định ranh giới, ngăn ngừa hành vi lấn chiếm và tạo điều kiện cho lực lượng quản lý thực hiện nhiệm vụ là việc cắm mốc phạm vi bảo vệ. Tuy nhiên, tiến độ công việc này cũng còn nhiều hạn chế.
Hiện nay, trong tổng số 526 hồ chứa, mới chỉ có 142 công trình hoàn thành cắm mốc; 5 công trình đang triển khai, còn 379 công trình chưa thực hiện. Đáng chú ý, trong số đã cắm mốc có 2 công trình bị mất mốc, cho thấy việc xác lập ranh giới phải đi liền với quản lý, bảo vệ thường xuyên, chứ không thể dừng ở việc hoàn thành một thủ tục trên giấy.
Theo lãnh đạo Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Đắk Nông, khi hồ sơ đất đai chưa đầy đủ, ranh giới quản lý thiếu rõ ràng, đơn vị vận hành sẽ gặp không ít khó khăn trong quá trình bảo vệ tài sản. Mặt khác, công trình thủy lợi có đặc thù là diện tích đất và phạm vi bảo vệ rộng, liên quan trực tiếp đến đất sản xuất, khu dân cư. Nếu ranh giới pháp lý không rõ thì về lâu dài rất dễ phát sinh tranh chấp, lấn chiếm hoặc sử dụng đất không đúng mục đích.
Thực tiễn cho thấy, hoàn thiện hồ sơ đất đai không đơn thuần là thủ tục mang tính hành chính, mà còn là cơ sở pháp lý để bảo vệ công trình. Khi ranh giới được xác lập rõ ràng, cơ quan quản lý có cơ sở kiểm soát hiện trạng sử dụng đất; chính quyền địa phương có căn cứ để xử lý các trường hợp vi phạm; đơn vị khai thác có điều kiện bảo vệ công trình và tổ chức vận hành an toàn. Ngược lại, nếu để tình trạng kéo dài, nguy cơ phát sinh những điểm nóng về tranh chấp đất đai sẽ ngày càng lớn, nhất là tại những khu vực đông dân cư, có tốc độ phát triển sản xuất và dịch vụ nhanh.
Trước yêu cầu thực tiễn, Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng đã chỉ đạo rà soát và hoàn thiện hồ sơ pháp lý cho các công trình thủy lợi, đồng thời xác định đây là nhiệm vụ cần tập trung thực hiện. Theo đó, yêu cầu cơ quan chuyên môn phối hợp các địa phương, đơn vị quản lý khẩn trương kiểm tra toàn bộ những công trình còn thiếu thủ tục. Trọng tâm là các công trình chưa được giao đất, cho thuê đất, chưa có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và chưa hoàn thành việc cắm mốc phạm vi bảo vệ.
Các địa phương và đơn vị quản lý phải xây dựng lộ trình cụ thể, bố trí kinh phí để triển khai, đồng thời khôi phục các mốc bảo vệ đã bị mất nhằm ngăn ngừa tình trạng lấn chiếm đất và bảo đảm quản lý lâu dài.
Giao Sở Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn, phối hợp tháo gỡ vướng mắc về hồ sơ; chính quyền địa phương chủ động rà soát hiện trạng, xác định nguồn gốc đất, hoàn thiện các thủ tục thuộc thẩm quyền; các đơn vị quản lý công trình phải phối hợp cung cấp hồ sơ, xác định chính xác phạm vi quản lý và bảo vệ tài sản được giao.
Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng, quá trình xử lý cần tránh tư duy làm hồ sơ để “đủ thủ tục”. Mục tiêu cuối cùng phải là xây dựng được cơ sở dữ liệu và hệ thống quản lý đất đai thống nhất đối với từng công trình, trong đó xác định rõ diện tích, ranh giới, hiện trạng sử dụng, đơn vị quản lý và tình trạng pháp lý. Khi làm được như vậy, công tác quản lý mới chuyển từ bị động sang chủ động.
Cùng với chức năng tưới tiêu, cấp nước sinh hoạt, điều tiết nguồn nước, nhiều hồ, đập còn có thể trở thành không gian để phát triển các hoạt động dịch vụ, du lịch, nuôi trồng thủy sản. Để khai thác những giá trị này, cần phải xác định rõ quyền quản lý, phạm vi sử dụng và trách nhiệm bảo vệ đất, mặt nước. Vì vậy, việc rà soát công trình thủy lợi của tỉnh là rất cần thiết, góp phần chấn chỉnh công tác quản lý tài sản công, tạo nền tảng để khai thác hiệu quả nguồn nước, quỹ đất và mặt bằng công trình, phục vụ sản xuất, đời sống và mục tiêu phát triển bền vững của Lâm Đồng trong giai đoạn mới.
