Tuy nhiên, thỏa thuận mang tính bước ngoặt này có dẫn đến hồi kết cho cuộc khủng hoảng người di cư tại châu Âu hay không thì vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Làn sóng người di cư bất hợp pháp vốn là nỗi nhức nhối kéo dài tại châu Âu, khi hàng triệu người chạy trốn nghèo đói và bạo lực bất chấp nguy hiểm, tìm mọi cách đến châu lục này.
Thực trạng đó đã gây ra những hệ lụy lớn đối với nền kinh tế, ổn định chính trị, xã hội và cả tình đoàn kết của Liên minh Cờ xanh. Dù luôn là vấn đề “nóng” được mang ra bàn thảo trên bàn nghị sự, song nỗ lực kiểm soát tình trạng nhập cư bất hợp pháp tại châu Âu vẫn chưa đạt kết quả như kỳ vọng.
Trong bối cảnh đó, Hiệp ước về di cư và tị nạn là cuộc cải tổ toàn diện nhằm kiểm soát biên giới ngoài EU và thiết lập quy trình tị nạn thống nhất. Với những quy định cứng rắn nhất nhiều năm qua, Hiệp ước được kỳ vọng sẽ tháo gỡ “điểm nghẽn” trong hệ thống quản lý người tị nạn của EU.
Ủy viên EU phụ trách vấn đề nội vụ và di cư Magnus Brunner khẳng định, đây là bước tiến quan trọng trong nỗ lực khôi phục quyền kiểm soát của châu Âu đối với dòng người nhập cư.
Điểm đáng chú ý nhất là quy định cho phép các nước EU thiết lập “trung tâm hồi hương” ở một quốc gia bên ngoài khối. Những người bị từ chối đơn xin tị nạn sẽ được chuyển tới “trung tâm hồi hương”.
Hiệp ước cũng mở rộng đáng kể quyền hạn của các cơ quan chức năng khi yêu cầu những người bị ra lệnh trục xuất phải hợp tác với chính quyền và rời khỏi lãnh thổ EU.
Những trường hợp không tuân thủ có thể đối mặt biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn như cắt trợ cấp xã hội, tịch thu giấy tờ hoặc giam giữ. Thời hạn giam giữ tối đa đối với người nhập cư bất hợp pháp cũng được nâng từ 6 tháng hiện nay lên 24 tháng và có thể gia hạn thêm.
Đối với những trường hợp bị đánh giá là đe dọa an ninh quốc gia, thời gian giam giữ có thể kéo dài không xác định. Các biện pháp nêu trên bịt lỗ hổng lớn nhất trong hệ thống tị nạn của EU - đó là thực trạng người đã bị từ chối cho tị nạn nhưng vẫn không chịu rời đi.
Theo thống kê, hiện chỉ chưa đến 30% số người bị yêu cầu rời khỏi EU thật sự quay về quê hương họ hoặc rời khỏi lãnh thổ EU. Nhiều người tìm cách ở lại bất hợp pháp bằng cách trốn tránh cơ quan chức năng, thay đổi nơi ở, thậm chí di chuyển sang nước thành viên khác.
Những giải pháp mạnh tay trong Hiệp ước về di cư và tị nạn là minh chứng rõ ràng cho thấy, EU đang chuyển sang cách tiếp cận cứng rắn hơn đối với vấn đề nhập cư.
Đây là bước đi cần thiết nhằm giải quyết hệ lụy mà dòng người di cư bất hợp pháp gây ra với an ninh, kinh tế, xã hội của các nước thành viên.
Về an ninh, đó là tình trạng bất ổn xảy ra tại khu vực biên giới cũng như một số thành phố của EU. Mối đe dọa gia tăng khi các phần tử cực đoan có thể trà trộn trong dòng người tị nạn, xâm nhập châu Âu, thực hiện các hoạt động khủng bố, đe dọa trực tiếp sự bình yên của người dân.
Ngoài ra, nhiều chuyên gia cũng bày tỏ lo ngại các khoản chi dành cho người tị nạn sẽ ảnh hưởng quỹ phúc lợi xã hội và ngân sách quốc gia. Những vấn đề này ngày càng tác động mạnh tới đời sống chính trị châu Âu khi khoét sâu chia rẽ giữa các quốc gia thành viên và tạo điều kiện cho sự trỗi dậy của các đảng cực hữu.
Trong bối cảnh đó, EU buộc phải sớm hành động và Hiệp ước về di cư và tị nạn được kỳ vọng là giải pháp cho bài toán khó này. Tuy nhiên, việc thực thi hiệp ước cũng vấp phải ý kiến trái chiều.
Các nước thành viên như Pháp và Tây Ban Nha hoài nghi về hiệu quả thực tế của mô hình “trung tâm hồi hương” khi các sáng kiến tương tự trước đó không đạt kết quả như kỳ vọng.
Một số tổ chức nhân quyền cũng cảnh báo về rủi ro pháp lý và hậu quả nhân đạo tiềm tàng, đồng thời lo ngại các quyền cơ bản của người di cư khó được bảo đảm đầy đủ.
Ủy ban châu Âu (EC) khẳng định, Hiệp ước về di cư và tị nạn chính thức có hiệu lực chỉ là bước khởi đầu cho một hành trình dài phía trước, đòi hỏi những nỗ lực lâu dài trên tinh thần đoàn kết, có trách nhiệm của các nước thành viên.
Bên cạnh đó, Liên minh Cờ xanh cũng không thể tự mình giải quyết triệt để làn sóng người di cư ồ ạt đổ vào, nếu các nguyên nhân gốc rễ như xung đột, đói nghèo tại quê hương của người di cư chưa được xử lý triệt để.
