Còn nhiều khó khăn
Dịp nghỉ lễ vừa qua, gia đình anh Bùi Duy Hải, ở Hà Nội, chọn Hạ Long, Quảng Ninh làm điểm đến cho chuyến du lịch ngắn ngày. Sau hành trình tham quan vịnh và trải nghiệm các dịch vụ tại khu du lịch, cả gia đình dừng lại nghỉ chân ở khu vực bến tàu. Tại đây, anh chứng kiến cảnh những chai nước nhỏ, tiện lợi, dễ mua, dễ mang theo bị bỏ ngay lối đi. Cũng chính từ đây, một lượng lớn vỏ chai nhựa, cốc nhựa, túi nilon và bao bì dùng một lần phát sinh, nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Việc thu gom, phân loại và xử lý đúng cách để giảm áp lực môi trường là yêu cầu được đặt ra cấp thiết.
Theo nghiên cứu về ô nhiễm nhựa trong ngành du lịch do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, thách thức trong quản lý rác thải nhựa du lịch xuất phát từ việc thực hiện chính sách, hạ tầng, dữ liệu đến hành vi tiêu dùng. Báo cáo nghiên cứu cơ sở của UNDP cho thấy, tỷ lệ chất thải nhựa hiện chiếm khoảng 12% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt. Đáng chú ý, dự báo lượng chất thải nhựa do khách du lịch thải ra vào năm 2030 có thể lên tới 349.400 tấn.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Trung Lương, chuyên gia tư vấn du lịch của UNDP Việt Nam cho biết, hạn chế lớn nhất là du lịch chưa được quản lý như một dòng phát sinh chất thải đặc thù. Các văn bản pháp lý hiện có chưa có quy định bắt buộc về du lịch không chất thải nhựa mà chủ yếu ở mức cam kết hoặc khuyến khích. Điều này chưa trở thành điều kiện bắt buộc đối với cơ sở lưu trú, nhà hàng, điểm du lịch và doanh nghiệp lữ hành. Thêm vào đó, nhiều hoạt động giảm rác thải nhựa vẫn mang tính phong trào, phụ thuộc vào chiến dịch truyền thông hoặc dự án hỗ trợ ngắn hạn, thiếu cơ chế duy trì lâu dài.
Một bất cập khác là việc phân loại tại nguồn và việc xử lý sau cùng. Phần lớn chất thải nhựa phát sinh từ hoạt động du lịch vẫn đang được thu gom theo hệ thống hiện có và đi tới khâu xử lý cuối cùng chủ yếu bằng chôn lấp hoặc đốt. Nhiều điểm du lịch có triển khai phân loại, nhưng hệ thống thu gom ở địa phương vẫn vận hành theo hình thức thu gom hỗn hợp, dẫn tới rác sau phân loại bị trộn lẫn trở lại. Ở các điểm du lịch đảo hoặc khu vực riêng biệt, chi phí vận chuyển rác cao, trong khi chưa có cơ chế hỗ trợ phù hợp, điều này làm giảm hiệu quả của các nỗ lực giảm nhựa ngay từ đầu nguồn.
Theo một khảo sát mới đây của UNDP tại tỉnh Ninh Bình, 67% số khách được hỏi cho biết, nhìn thấy rác thải bị vứt bừa bãi tại điểm đến; 81% cho rằng sự hiện diện của chất thải nhựa làm giảm vẻ đẹp và sức hấp dẫn của điểm đến; 63% đánh giá tình trạng này ảnh hưởng tới danh tiếng điểm đến. Những con số này cho thấy ô nhiễm nhựa đã tác động trực tiếp tới trải nghiệm du lịch, đồng thời cũng cho thấy dư địa xã hội cho các giải pháp chuyển đổi là có thật.
Không chỉ ảnh hưởng hình ảnh điểm đến, rác thải nhựa còn kéo theo chi phí kinh tế đáng kể. Báo cáo ước tính tổng chi phí của việc không hành động đối với ô nhiễm rác nhựa tại Ninh Bình có thể lên tới hơn 600 tỷ đồng/năm; riêng chi phí thu gom rác hằng năm của mỗi doanh nghiệp là khoảng 20 triệu đồng. Do vậy, việc chậm xử lý rác thải nhựa không chỉ làm tăng gánh nặng môi trường, mà còn làm tăng chi phí vận hành của doanh nghiệp và địa phương. Khảo sát cũng cho thấy, phần lớn doanh nghiệp chưa có hành động nào liên quan chuyển đổi xanh, do các sản phẩm thay thế còn đắt, trong khi lợi nhuận của nhiều cơ sở lưu trú, ăn uống, hộ kinh doanh du lịch không lớn.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp
Từ những khó khăn nêu trên, theo ông Vũ Thái Trường, Trưởng bộ phận kinh tế tuần hoàn và biến đổi khí hậu của UNDP Việt Nam, giải pháp trước hết là hoàn thiện công cụ thực thi. Cần ban hành hướng dẫn chi tiết lộ trình loại bỏ nhựa dùng một lần trong ngành du lịch; xây dựng cẩm nang chuyển đổi xanh cho doanh nghiệp, tăng cường kiểm tra, xử phạt, đồng thời tích hợp tiêu chí du lịch không nhựa vào xếp hạng các khách sạn và quy trình cấp phép. Đối với các vùng lõi di sản, cần sớm ban hành quy định giảm nhựa dùng một lần để tạo cơ sở pháp lý rõ hơn cho việc quản lý.
Các cơ quan chức năng cần có chính sách hỗ trợ tập trung vào nhóm cơ sở lưu trú dưới 3 sao và homestay, bởi đây là nhóm phát sinh lớn nhưng khả năng tự đầu tư cho chuyển đổi còn hạn chế. Ở các điểm du lịch, lắp đặt thêm trạm nước uống, các điểm nạp thêm nước tại bến thuyền, khu tham quan; bổ sung, chuẩn hóa hệ thống thùng rác và biển hướng dẫn phân loại. Phát triển mô hình khách sạn, nhà hàng kiểu mẫu giảm nhựa; thí điểm các mô hình quản lý chất thải trong hoạt động du lịch nhằm thay đổi hành vi sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần.
Ngoài ra, đầu tư đồng bộ hơn cho hạ tầng phân loại, thu gom, trung chuyển và tái chế; chuẩn hóa, mã màu thùng rác trên phạm vi rộng để tránh gây nhầm lẫn cho du khách; thiết kế quy trình thu gom phù hợp điều kiện từng địa phương; tăng khả năng kết nối giữa khâu phân loại tại điểm đến với mạng lưới thu gom và tái chế. Với các địa bàn ven biển, chú trọng xây dựng hạ tầng chứa rác phù hợp điều kiện gió, bão, ngập lụt để hạn chế rác nhẹ thất thoát ra môi trường biển.
Một nhóm giải pháp quan trọng khác là tạo động lực kinh tế cho doanh nghiệp, trong đó đề xuất thí điểm cơ chế tài chính xanh như miễn, giảm phí môi trường; ưu tiên vốn vay cho khách sạn, nhà hàng thay thế vật liệu nhựa dùng một lần; hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp trong thu thập dữ liệu và tổ chức lại quy trình quản lý chất thải. Đối với du khách, cần có phương án lựa chọn thay thế thuận tiện ngay tại điểm đến như: bình nước tái sử dụng, sản phẩm thay thế nhựa dùng một lần, biển báo hướng dẫn rõ ràng. Công tác giám sát phải tăng cường theo hướng ứng dụng dữ liệu thông minh, kết nối với nền tảng đô thị thông minh và lắp camera tại các khu vực bãi biển, điểm du lịch trọng điểm để theo dõi, phát hiện sớm các vi phạm về xả thải…
