Gặp người tặng Banang cho Thủ Lệ, nghe chuyện săn voi giữa đại ngàn

Banang là tên một trong hai chú voi hiện đang được nuôi tại vườn thú Thủ Lệ (Hà Nội). Ít người biết rằng, Banang vốn thuộc sở hữu của gia tộc họ Đàng, dòng dõi “buôn voi” lừng danh Tây Nguyên một thuở. Ở tuổi 61, “vua voi” Đàng Năng Long vẫn đau đáu với câu chuyện tìm nhà, nhân giống và bảo vệ cho đàn voi.

Sở hữu 7/43 con voi nhà hiện có tại Tây Nguyên, ông Đàng Năng Long được xem như “vua voi” trong vùng. Đón chúng tôi bên căn nhà dài truyền thống của người M’nông ven hồ Ea Kao, ông Long vừa trò chuyện, vừa thong thả đưa những quả chuối, cây mía cho hai con voi nhà ăn.

11 LUẬT BẤT THÀNH VĂN CỦA NHỮNG DŨNG SĨ SĂN VOI

Lịch sử miền đất Tây Nguyên ghi lại: Vào những năm đầu thế kỷ XX, voi được xem như những “chiếc xe cỡ lớn” để phục vụ việc vận chuyển hàng hóa, giao thương và đi rừng. Nhận thấy vai trò quan trọng đó, từ xa xưa, cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đã bắt đầu săn bắt, thuần dưỡng và buôn bán voi ngay bên dòng Sêrêpốk.

Trong cuốn chuyên khảo về Đắk Lắk (Monographie de la Province du Darlac) do học giả A.Monfleur biên soạn và xuất bản năm 1931, Đắk Lắk khi ấy trở thành trung tâm trao đổi thương mại… voi lớn nhất Đông Nam Á. Hằng ngày, có hàng chục con voi được các nhóm thương hồ trong vùng thay nhau đưa đi cung cấp cho nhiều quốc gia trong khu vực. Nhiều gia tộc săn và thuần dưỡng voi rừng cũng lần lượt ra đời như Y Thu Knul (được Vua Xiêm phong tặng danh hiệu Khunjunop-Vua săn voi), Y Prông Êban, Y Soát Byă...

Ông Đàng Năng Long kể lại câu chuyện về những chuyến săn voi giữa rừng già. (Ảnh: Sơn Bách)

Nhấp một ngụm trà, ông Long kể tiếp: Bố của ông là cụ Đàng Năng Nhảy, hay còn gọi là Ama Ku, cũng là một Gru (dũng sĩ) săn voi lẫy lừng bên hồ Lắk. Đặc biệt hơn, Ama Ku có tất cả 3 người vợ, trong đó bà ba là Sao Thong Chăn chính là cháu của vua săn voi Khunkunop Y Thu Knul. Bà Sao Thong Chăn được mệnh danh là “mỹ nhân buôn voi” nổi tiếng khắp Đông Dương. Tình yêu với voi của ông Long cũng được khơi lên từ người mẹ gốc Lào ấy.

“Ngày còn bé, trong nhà tôi lúc nào cũng có mấy chục con voi. Ra đường cũng gặp voi. Voi xuất hiện khắp vùng Tây Nguyên, phía bắc tới sông Côn (Bình Định), phía nam tới giáp sông La Ngà giúp Đồng Nai. Voi như người thân, anh chị em của gia đình”, ông Long cười và kể lại.

Voi Y Khăm Sen được nuôi dưỡng tại tỉnh Đắk Lắk. (Ảnh: Sơn Bách)

Trong ký ức của mình, ông Long vẫn nhớ như in chuyến săn voi ông từng được may mắn tham gia khi mới 13 tuổi. Ngày ấy, mỗi chuyến đi săn thường kéo dài năm, bảy ngày, thậm chí có khi cả tháng và phải tuân theo những “quy ước” chặt chẽ của cộng đồng.

“Có tổng cộng 11 luật buộc phải tuân theo để chuyến săn được suôn sẻ”, ông Long kể.

Cụ thể, người tham gia vào chuyến săn phải bảo đảm đạo đức, không được có hành vi vụng trộm, hành xử chuẩn mực; có sức khỏe và Trí-Dũng hơn người và quan trọng nhất là phải có… voi nhà.

Một bộ dụng cụ săn voi được lưu giữ và trưng bày tại Đắk Lắk (Ảnh: Bảo tàng Đắk Lắk)

Để bắt đầu cuộc đi săn Gru trưởng phân công người đi vào rừng tìm kiếm, nắm bắt trước coi khu rừng nào có những con voi đến tuổi săn bắt để thuần dưỡng. Theo luật tục, đồng bào Tây Nguyên sẽ chỉ bắt những con voi con từ 3-7 tuổi.

“Chúng tôi ước lượng độ tuổi voi bằng hắt, đơn vị tính của người đồng bào [tính từ khủy tay đến đầu ngón tay là một hắt - PV]. Những chú voi con cao khoảng 7 hắt là đạt tiêu chuẩn. Bởi nếu bắt voi nhỏ hơn thì sẽ rất khó nuôi, trong khi voi hơn 7 hắt thì lại bướng bỉnh và khó thuần dưỡng”, ông Long kể.

Trước khi khởi hành, thợ săn chỉ được ăn cơm với muối, không uống rượu, tránh cãi nhau, tránh ngủ với vợ và không được tắm bằng xà bông thơm trong suốt 1 tuần. Lúc xuất phát, các dũng sĩ sẽ nhờ già làng thực hiện nghi lễ cúng Giàng cầu mong gặp nhiều may mắn. Lễ cúng gồm ché rượu cần, gà, heo…

Người ra đi cũng phải treo một cành cây xanh ở trước cửa, ngọn quay xuống đất với ngụ ý ngưng tiếp khách. Gia đình ở nhà tuyệt đối không được tới những nơi đông người như đám cưới hỏi, tang gia mà chỉ được ở nhà, nghĩ tới những điều tốt lành cho đoàn săn đang ở giữa đại ngàn. Nếu trong ngày xuất quân, trong buôn có người chết hay có người sinh đẻ thì chuyến đi đành phải bỏ.

Với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, voi là biểu tượng của sự trù phú, đồng thời cũng là người bạn vô cùng thân thiết.

Voi nhà được chọn lựa cũng phải là voi chiến, thân hình lực lưỡng để bảo đảm có thể áp đảo đàn voi rừng hung dữ. Mỗi thớt voi sẽ gồm 2 người điều khiển gồm một nài chính (Gru) và một nài phụ (Rmăk). Sau khi chuẩn bị xong xuôi, tất cả sẽ được tập kết bên bìa rừng để xuất phát mà không được thông báo cho ai.

“Đặc biệt, khi vào đại ngàn, cả đoàn sẽ phải tôn trọng Thần rừng nên không được phép săn bắt bất cứ loài động vật nào ngoài con cá dưới suối, dưới sông. Mọi người cũng phải giữ đoàn kết, không than thở nếu không sẽ phải chịu phạt rất nặng”, vua voi Đàng Năng Long nhớ lại.

Sớm hôm ấy, đoàn săn voi bắt đầu lầm lũi rời buôn hướng về phía rừng già kỳ vĩ. Cậu bé Đàng Năng Long do còn là thợ phụ, nên chỉ được mặc khố, ở trần theo chân cha Ama Kun bước vào chuyến săn kỳ vĩ đầu tiên trong đời mình.

KÝ ỨC VỀ NHỮNG CHUYẾN SĂN VOI GIỮA ĐẠI NGÀN

Mang theo lương thực trĩu đầy, đoàn của Ama Kun bắt đầu vén rừng mà đi. Mải miết mãi, cuối cùng cánh thợ săn đã phát hiện ra những dấu vết sinh học đầu tiên của đàn voi rừng. Lúc này, tất cả gần như nín thở, mai phục để xác định cho mình những thớt voi ưng ý nhất.

Một hồi tù bỗng rúc dài giữa rừng xanh. Những thợ săn, da nâu bóng như tượng đồng, nét mặt cương nghị nằm rạp trên mình voi, phía trước là cuộn dây “gia truyền” dài cả trăm mét được làm bằng da của 7 con trâu đực đã phơi đủ 6 tháng nắng, nửa năm mưa. Cả đoàn chia làm hai rầm rập tiếp cận đàn voi rừng.

Mũi đầu tiên có nhiệm vụ áp sát và tấn công để xua đuổi voi bố mẹ. Chủ phường săn sẽ điều khiển voi chiến cùng hai voi khác tiếp cận voi đầu đàn. Từ phía đối diện, chú voi to lớn hung hãn rống lên, rầm rập lao tới tấn công kẻ thù để bảo vệ con non. Trên sống lưng thú cưỡi, các Gru và Rmắk đã nhổm hẳn lên, dùng gậy và giáo đâm, đẩy hỗ trợ chiến đấu. Voi săn quật vòi, húc ngà xua đuổi đàn voi bố mẹ chạy đi. Chung quanh, cánh thợ phụ bắt đầu hò reo, đánh chiêng, thổi tù và vang cả một góc rừng. Khi voi rừng đầu đàn quay đầu bỏ chạy, voi con bắt đầu bị lạc đàn.

Hình ảnh về một buổi săn voi tại Tây Nguyên đầu thế kỷ 20 do Leopold Sabatier, cựu công sứ Pháp ở tỉnh Đắk Lắk ghi lại. (Ảnh tư liệu)

Lúc này, mũi thứ hai cũng chính thức vào cuộc, theo sát voi con đã lạc đàn. Sau một hồi tù và thứ hai, tốp voi nhà chờ tới, ngăn voi con trốn chạy. Gru phía trước cầm một cây tre dài khoảng 3m, phía đầu đã mắc sẵn thòng lọng buộc với cuộn dây dài. Một chú voi “dìu” được huy động tiến sát để voi con hoang dã bớt hoảng loạn.

Tới khoảng cách thích hợp, người thợ chúi người, tay gồng lên, rắn rỏi đưa cần móc vào chân trái phía sau của voi con. Rmắk ngay lập tức thả dây, kéo căng dần, sẵn sàng chờ đợi. Chạy được một lúc tới gốc cây lớn, thợ phó nhảy xuống, cuốn dây quanh cây rừng để giữ “chiến lợi phẩm” ở lại. Voi con sợ sệt chạy ra xa thì càng bị buộc chặt vào chân, khi thấy voi con đã mệt không thể kháng cự liền dùng những con voi nhà to khỏe áp giải con voi con trở về.

Tiếng hò reo, tiếng trống kèn và tù và một lần nữa lại được nổi lên, báo hiệu chuyến đi săn thành công. Thế nhưng, hành trình của những dũng sĩ thời ấy vẫn chưa kết thúc. Bởi theo luật tục, trong một chuyến đi, đoàn săn phải bắt được 3 con voi rừng. Nếu bắt được 2 con thì phải thả lại một vì đó là dấu hiệu không may mắn.

“Các Gru cũng có quy định rất chặt chẽ. Khi đi săn voi người nào quăng được thòng lọng vào chân voi thì được quyền sở hữu con voi đó. Nếu tung thòng lọng vào các chi không phải chân sau bên trái, voi con có thể được thả ra. Nếu Gru vẫn muốn giữ lại thì sẽ phải được sự đồng ý của cả phường săn và sau đó buộc phải cúng tạ Giàng bằng một con trâu”, ông Long hồi tưởng.

Hình ảnh về một buổi săn voi tại Tây Nguyên đầu thế kỷ 20 do Leopold Sabatier, cựu công sứ Pháp ở tỉnh Đắk Lắk ghi lại. (Ảnh tư liệu)

Sau khi bắt được voi, đoàn sẵn sẽ đưa voi về. Cách buôn chừng 4km, cả phường săn dừng lại, tắm rửa cho voi trước khi làm lễ nhập làng và đặt tên cho voi. Voi đực sẽ được gọi là Y, voi cái là Hờ (H). Nhập buôn là một thời điểm quan trọng đối với cả gia đình chủ và voi nên được tổ chức rất chu đáo.

Về quá trình thuần dưỡng voi, ông Long kể : Sau khi bắt voi ở rừng về, người Tây Nguyên sẽ đem ra một bãi đất rộng cách xa buôn, xích bằng đoạn dây ngắn vào một cây cổ thụ. Hai chân trước của voi lồng trong một cùm mây hình số 8. Người ta đeo vào tai voi một sợi dây, đánh dấu voi đã có chủ.

Lúc này, voi con sẽ bị bỏ đói, sau đó được nài voi cho ăn cỏ non hoặc mía để làm quen. Kết thúc quá trình này, bài voi mới bắt đầu đưa ra các mệnh lệnh đơn giản, trước khi bắt đầu các thao tác thuần dưỡng phức tạp hơn. Thời gian thuần dưỡng voi có thể kéo dài 5-7 tháng, con nào khó tính có khi kéo dài vài năm.

Nài voi Y Thanh Uông tại huyện Lắk (Đắk Lắk) chia sẻ, trong cộng đồng các tộc người Tây Nguyên, voi không chỉ là hiện thân của sức mạnh và sự giàu có của mỗi buôn làng. Hơn thế, voi là người bạn, người anh em trong gia tộc.

Nài voi Y Thanh Uông hồi tưởng lại những câu chuyện về thuần phục và nuôi dưỡng voi nhà.

Giải thích thêm, ông Đàng Năng Long cho biết, sở dĩ người Tây Nguyên coi voi như anh em trong gia đình bởi họ muốn "bù đắp" cho voi con sau khi buộc chúng phải tách đàn. Bởi vậy, người Tây Nguyên khi chia gia sản, tổ chức lễ Tết, bao giờ cũng dành một phần cho voi. Khi voi mệt mỏi, ốm đau phải được chăm sóc, nghỉ ngơi và không được bóc lột sức lao động của voi quá mức. Đặc biệt, Các Gru săn bắt voi dùng để lấy sức kéo hay trao đổi hàng hóa, chứ không bao giờ giết thịt.

Ngày nay, mặc dù nghề săn voi không còn, nhưng những ký ức vạm vỡ về những chuyến săn giữa đại ngàn vẫn còn được lưu truyền về kể lại cho các thế hệ con cháu nghe, như một khúc sử thi tráng lệ về một miền quá khứ xa xôi.

Còn những người sót lại như Y Thanh Uông, Đàng Năng Long và rất nhiều thế hệ mới… thì lại đang bắt đầu một hành trình mới: Hành trình tìm cách “cởi trói” và bảo tồn đàn voi nhà ít ỏi đang còn sót lại của Tây Nguyên nói riêng, Việt Nam nói chung…

(Ảnh: Sơn Bách)

(Kỳ tiếp theo: Nỗi lòng của "vua voi" Đàng Năng Long)